Kościół św. Barbary w Lubawie

Informacje ogólne

Kościół św. Barbary jest jednym z cenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej na ziemi lubawskiej. Świątynia została wzniesiona w drugiej połowie XVIII w. na miejscu wcześniejszego kościoła i szpitala pw. św. Jerzego, które znajdowały się poza murami średniowiecznego miasta. Obecnie obiekt należy do parafii pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Anny.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół zlokalizowany jest w pobliżu centrum miasta; znajduje się przy ul. Grunwaldzkiej 9.

Historia

Na początku XVI w. biskup Mikołaj Chrapicki (zm. 1514) ufundował dla polskich osadników w Lubawie na dziedzińcu parafialnego kościoła katolickiego kaplicę pod wezwaniem św. Barbary. Wiemy o tym z dokumentu fundacyjnego z dnia 19 czerwca 1505 r. (inni historycy podają 11 czerwca 1500 r.). Na każdego kapłana obsadzonego przy kaplicy św. Barbary, biskup nałożył zobowiązanie do głoszenia kazań w języku polskim dla Polaków w niedziele i święta, ponieważ w kościele parafialnym kazania głoszono tylko w języku niemieckim. Kiedy mieszkańcy Lubawy coraz bardziej się polonizowali, a kościół parafialny przeznaczono na polskie nabożeństwa, kaplicę św. Barbary zlikwidowano, uznając ją za zbędną. Niestety w źródłach nie mamy informacji, kiedy to dokładnie nastąpiło.

Dopiero w 1706 r. w dokumentach powizytacyjnych znajdujemy informację o kościele przy szpitalu św. Jerzego, zwanym kaplicą św. Jerzego i św. Barbary. Była to nowo wzniesiona kaplica w innym miejscu niż dziedziniec kościoła parafialnego. W lokalnej kronice zapisano pod datą 19 sierpnia 1770 r., że kaplica św. Barbary została wzniesiona na nowo „w grubej desce pod dachem słomianym, poświęcona została przez koadiutora biskupa chełmińskiego Krzysztofa Hilarego Szembeka”. Józef Śliwiński w monografii Lubawy podaje, że kościół szpitalny pod wezwaniem św. Barbary zbudowano w latach 1770-1779. Wcześniej istniał w tym miejscu szpital i kościół pod wezwaniem św. Jerzego. Po spaleniu odbudował go w 1511 r. biskup chełmiński Jan Konopacki (zm. 1530), a po powtórnym pożarze w roku 1616 – biskup Jan Kuczborski (ok. 1572-1624). Podczas pierwszej wojny szwedzkiej kościół ten ponownie zniszczono. Odbudowany został w latach 1672-1676 pod wezwaniem św. Jana i Barbary. W XIX w. (1835 r.) jeszcze raz go odbudowywano, o czym przypomina napis na chorągwi i wieży.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie kościoła

Obecny kościół jest drewniany, barokowy, zbudowany na podmurówce kamiennej, konstrukcji zrębowej, oszalowany. Od wschodu, do połowy wtopiona w fasadę, stoi prostokątna wieża konstrukcji zrębowej, kryta daszkiem czterospadowym, z ośmioboczną ażurową latarnią. Na hełmie wieży, krytej gontem, widnieje chorągiewka z datą 1811. Wyposażenie wnętrza jest jednolite późnobarokowe, bez polichromii, utrzymane w przyciemnionej kolorystyce z minimalnymi złocieniami. Pochodzi z czasu bodowy kościoła. Wystrój zalicza się do najpiękniejszych wnętrz barokowych na terenie województwa warmińsko-mazurskiego. Na wieży kościoła znajduje się zabytkowy dzwon z 1716 r., lany w Gdańsku. Na uwagę zasługuje sześć świeczników cynowych z XVIII w. oraz olbrzymia kłódka wykonana ręcznie.

Bibliografia

• Czarny kościół (drewniany) w Lubawie – XVIII w., https://funduszfilmowy.warmia.mazury.pl/lokacje-filmowe/czarny-kosciol-drewniany-w-lubawie-xviii-w/, [dostęp: 10.10.2025].
• Kościół pw. św. Barbary w Lubawie, https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Barbary_w_Lubawie, [dostęp: 10.10.2025].
• Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 291-297.
• "Lubawa. Dzieje miasta i regionu", red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 247.
• Lubawa, województwo warmińsko-mazurskie, powiat iławski, http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/lubawa.html, [dostęp: 10.10.2025].
• Skurzyński Piotr, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna", Warszawa 2004, s. 216.
• Śliwiński Józef, "Lubawa. Z dziejów miasta i okolic", Olsztyn 1982, s. 279-280.