Ruiny klasztoru franciszkanów reformatów w Łąkach Bratiańskich

Informacje ogólne

Łąki Bratiańskie dawniej znane jako Łąki (niem. Lonk) to niegdyś samodzielna wieś pomiędzy Nowym Miastem Lubawskim a Bratianem, leżąca nad Drwęcą. Obecnie miejscowość stanowi część sołectwa Mszanowo.

Lokalizacja

Klasztor wzniesiono w Łąkach Bratiańskich, na terenie diecezji chełmińskiej. Pozostałości klasztoru znajdują się przy ul. Grunwaldzkiej w Nowym Mieście Lubawskim (Łąki Miejskie), gminie Nowe Miasto Lubawskie, powiecie nowomiejskim. Zabytek zlokalizowany jest tuż przy drodze krajowej nr 15.

Historia

Teren, na którym w przyszłości miał stanąć zespół klasztorny reformatów, już w czasach pogańskich stanowił sacrum, bowiem istniał tu święty gaj lipowy, gdzie odprawiano ceremonie m.in. ku czci Perkuna czy bogini wiosny Majumy. Miejsce kultu otoczone było płotem.

Ok. 1257 r. Jan z Sandomierza, bogaty polski rycerz, który wstąpił do Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie i mieszkał na zamku w Bratianie, wzniósł drewnianą kaplicę w miejscu, które według podania wskazała Matka Boska, objawiając się dzieciom, a następnie dwóm żebrakom. Miejsce to od początku otaczano kultem z powodu uzdrowień, mających się tam dokonywać za wstawiennictwem Maryi. Kapliczka skrywała w sobie cudowną figurę Najświętszej Maryi Panny. Około 1400 r. rezydujący na bratiańskim zamku wójt Philipp von Kleeberg pobudował w Łąkach murowaną kaplicę z wieżyczką pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Wzniesienie budowli opłacono z kasy zakonu krzyżackiego.

W 1624 r. starosta bratiański i wojewoda pomorski Paweł Jan Działyński sprowadził do Nowego Miasta zakon franciszkanów-reformatów. W roku następnym klasztor został złupiony przez oddział lisowczyków, którzy napadli na miasto, a w 1629 r. przedmieścia i opactwo zrabowali Szwedzi. Zakonników przeniesiono do Łąk (2 km od Nowego Miasta), gdzie starosta bratiański sfinansował budowę drewnianego klasztoru. Gdy ten wkrótce spłonął, Paweł Działyński wraz z żoną Jadwigą z Czarnkowskich ufundowali reformatom murowaną świątynię pw. Wniebowzięcia Matki Boskiej oraz klasztor. Fundację zatwierdzono 16 lutego 1639 r. Kompleks otoczono drewnianym ogrodzeniem, które po pewnym czasie zastąpiono murem. Klasztor składał się z czterech jednopiętrowych budynków, posiadał dwa dziedzińce (w tym jeden duży z krużgankami). We wschodniej części mieściły się refektarz i zakrystie, w zachodniej – pokoje dla gości. Kościół zlokalizowany był na północ od klasztoru.

W latach 1683–1693 biskup chełmiński Kazimierz Jan Opaliński przy kościele ufundował kaplicę i obdarował ją relikwią św. Kazimierza oraz kryptą grobową, wyrażając życzenie, aby tam spoczęły jego szczątki doczesne. Na początku XVIII w. wojewoda chełmiński Tomasz Działyński wraz z żoną Teresą z Bielińskich ufundowali kolejną małą kaplicę grobową ku czci św. Piotra z Alkantary, w której ich pochowano. W latach 1785–1790 przebudowano kościół w stylu barokowym oraz rozbudowano klasztor. Świątynia posiadała kilka wejść, główne zlokalizowane było w portalu zachodnim, który miał kształt okrągłej przybudówki. Kościół składał się z prostokątnej nawy oraz prezbiterium, nad kruchtą umieszczony był chór organowy.

Od momentu przeniesienia się do Łąk reformatów sława bratiańskiego sanktuarium zaczęła rozchodzić się coraz szerzej. Kult Matki Boskiej Łąkowskiej ściągał pielgrzymów nie tylko z ziemi lubawskiej czy warmińskiej, ale też z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Mnożyły się zapisy testamentalne, których beneficjentami był kościół i klasztor reformatów. 4 czerwca 1752 r. za zgodą papieża Benedykta XIV biskup chełmiński Wojciech Leski, któremu towarzyszył sufragan chełmiński biskup Fabian Pląskowski, dokonał koronacji papieskimi koronami słynącej cudami figury Matki Boskiej Łąkowskiej. Od 1752 r. w drugą niedzielę po Zesłaniu Ducha Św. w Łąkach corocznie miały miejsce uroczystości odpustowe, które trwały tydzień i które przyciągały wielkie pielgrzymki odpustowe. W XIX w. obliczano, że do Łąk przybywało od 15000 do 20000 pielgrzymów. Istniejące tam sanktuarium na przełomie XVIII i XIX w. nazywano „Częstochową Północy” lub „pruską Częstochową”.

Po I rozbiorze Rzeczypospolitej (1772 r.) konwent łąkowski znalazł się w granicach Królestwa Prus. Udało mu się przetrwać rok 1810, kiedy w całych Prusach wprowadzono ustawę (30 października), likwidującą wszystkie klasztory. Klasztor i kościół w Łąkach zamknięto 27 września 1875 r. na mocy kolejnej ustawy znoszącej zakony z 31 maja 1875 r. Zabudowania zespołu klasztornego przeszły na własność państwa pruskiego. W nocy z 5 na 6 maja 1882 r. podczas burzy piorun uderzył w wieżę kościoła i wzniecił pożar. W ogniu stanęła wieża, dach i część wnętrza kościoła. Cudowną figurę Matki Bożej Łąkowskiej udało się uratować. Przetransportowano ją do kościoła w Nowym Mieście Lubawskim, można ją podziwiać w ołtarzu głównym nowomiejskiej bazyliki pw. św. Tomasza Apostoła. W 1884 r. spłonął budynek klasztorny. Zabudowania, które ocalały rozebrano, odzyskując w ten sposób materiały budowlane. Do dziś z klasztoru zachowało się niewiele – zrekonstruowana brama oraz fragmenty murów. Do rejestru zabytków nieruchomych obiekt został wpisany 3 sierpnia 1968 r. i 19 września 2000 r.

Zabytki

• Brama „gospodarcza” odrestaurowana w 2003 r. – nadbudowana, otynkowana i wyposażona w drewniane wrota.
• Fragmenty murów klasztornych.
• Kompletnie zachowane dolne partie murów kościoła.

Bibliografia

• Andrzejewski Aleksander, Kajzer Leszek, "Zespół poklasztorny w Łąkach Bratiańskich koło Nowego Miasta Lubawskiego w świetle weryfikacyjnych badań terenowych", „Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne”, 2002/2003, t. 8, s. 265–274.
• Bączek Konrad, "Wiejski krajobraz kulturowy powiatu Nowe Miasto Lubawskie", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2018, nr 2 (300), s. 288–330.
• Betlejewski Antoni, "Łąki Bratjańskie. Obrazek historyczny…", Toruń 1903.
• "Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny", Pelplin 1928.
• Fankidejski [Jakub], "Utracone kościoły i kaplice…", Pelplin 1880.
• Korecki Andrzej, "Sanktuarium Maryjne w Łąkach Bratiańskich", Pelplin 2002.
• "Łąki", w: "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego", Warszawa 1884.
• "Nowe Miasto. Z dziejów miasta i powiatu", Olsztyn 1963.
• Piszcz Edmund, "Łąki Bratjańskie – najstarsze miejsce kultu maryjnego…", „Nasza Przeszłość”, 1971.
• Wardzyński Michał, "Wyposażenie ruchome kościołów dawnej Ziemi Lubawskiej…", Warszawa 2020.