Bazylika kolegiacka św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim

Informacje ogólne

Bazylika kolegiacka św. Tomasza Apostoła należy do jednych z najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury sakralnej dawnej ziemi chełmińskiej. Kościół, wzniesiony przez zakon krzyżacki, pełni dziś funkcję kościoła parafialnego i służy celom liturgicznym.

Położenie geograficzne

Bazylika zlokalizowana jest przy ul. Kościelnej 10, w północno-wschodniej części miasta.

Historia

Budowę kościoła parafialnego pw. św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim rozpoczęto ok. 1330 r. Inicjatorem i fundatorem świątyni był zakon krzyżacki, sprawujący nad nią patronat oraz zapewniający środki finansowe na realizację inwestycji. Najstarszą częścią budowli jest prezbiterium, które zostało dobudowane do istniejącego, drewnianego kościoła. Od połowy XIV w., powstały dalsze elementy kościoła: korpus nawowy, zakrystia oraz dolne partie wieży dzwonnej, a przy północnej części fasady zachodniej powstała także wieloboczna wieżyczka. W kolejnych etapach rozbudowy wydłużono prezbiterium, zamykając je trójbocznie i akcentując elewację dekoracyjną attyką ozdobioną blendami. Po założeniu w nawach bocznych sklepień krzyżowo-żebrowych podwyższono mury nawy głównej, nadając wnętrzu charakter bazyliki, a równocześnie zwiększono wysokość wieży. Ostatecznie nawa główna osiągnęła około 17,7 m, nawy boczne – 7,7 m, natomiast wieża – około 40 m. Wieżę zdobią prostokątne, dwułuczne blendy z krzyżowym podziałem, a w jej najwyższej partii znajdują się podwójne otwory o wykroju ostrołukowym. W środku znajduje się dzwon św. Tomasza Apostoła z 1494 r. Po 1460 r. nawę główną przykryto sklepieniem gwiaździstym o czterech ramionach. Przy wznoszeniu ścian naw bocznych, obok cegły, wykorzystano także kamień polny (do wysokości około trzech metrów). W 1609 r., w narożniku między prezbiterium a nawą południową, powstała barokowa kaplica Świętego Krzyża, zwana też kaplicą Działyńskich. W tym okresie dokonano również zmian w bryle – zamurowano jedno z ostrołukowych okien w wieży, powiększono okna naw bocznych oraz przekształcono układ bocznych wejść. Obecną formę świątynia osiągnęła w XVIII stuleciu, gdy sfinalizowano ostatnie prace budowlane i dostosowano ją do ówczesnych potrzeb.

Architektura / Architektura kościoła

Kościół ma około 54 m długości i 19 m szerokości. Jest budowlą orientowaną, z prezbiterium skierowanym ku wschodowi. Prostokątny, czteroprzęsłowy korpus oraz przylegające do niego trójprzęsłowe, trójbocznie zamknięte prezbiterium wzmocnione są przyporami. Od południa do korpusu przylega prostokątna kruchta, natomiast od północy – zakrystia i niewielkie pomieszczenie gospodarcze.

Kościół jest wyraźnie podobny do świątyni św. Jakuba w Toruniu. Ma zbliżone wymiary, plan w kształcie wydłużonego prostokąta oraz podobny podział wnętrza na przęsła – w nawie głównej prawie kwadratowe, w bocznych prostokątne. Podobnie rozwiązano też część zachodnią z dużą wieżą stojącą przed nawą główną. Tak duże podobieństwa mogą oznaczać, że projekt przygotował ten sam warsztat budowlany co w Toruniu. Samą budowę prowadzili jednak prawdopodobnie miejscowi mistrzowie, o czym świadczą m.in. ośmioboczne filary i sposób wykończenia łuków, spotykany także w innych kościołach regionu.

W 1971 r. papież Paweł VI nadał świątyni tytuł Bazyliki Mniejszej, a od 2012 r. kościół św. Tomasza Apostoła posiada rangę kolegiaty.

Stan obecny

W drugiej połowie 2017 r. przeprowadzono remont wieży kościelnej. Odnowiono ceglane mury, oczyszczono powierzchnię ścian, naprawiono uszkodzone fragmenty tynku oraz usunięto niewłaściwe, cementowe spoiny, zastępując je odpowiednimi materiałami. Wymieniono także najbardziej zniszczone cegły. Górną część wieży i jej wnęki ozdobiono malowanymi motywami nawiązującymi do stylu gotyckiego. Dodatkowo wykonano badania konserwatorskie, aby sprawdzić, czy pod obecnymi warstwami nie zachowały się starsze, średniowieczne tynki i polichromie.

Świątynia należy do grona najstarszych, najcenniejszych i najlepiej zachowanych kościołów farnych w tej części regionu. Zasadniczy układ budowli nie uległ większym zmianom – wyjątkiem jest wspomniana kaplica dobudowana w czasach nowożytnych przy styku nawy południowej i prezbiterium. W ciągu wieków przekształcono część okien w nawach, powiększając je i zmieniając ich formę. Oryginalny wygląd zachowały jednak okna w szczytach, zachodnie okno północnej nawy bocznej oraz okna prezbiterium. Choć w prezbiterium nie przetrwało dawne sklepienie, nadal można podziwiać sklepienia w części nawowej. Większość polichromii pochodzi z epoki baroku, ale w kilku miejscach – w prezbiterium, nawie głównej i pod chórem – widoczne są także fragmenty malowideł średniowiecznych. Świątynia wciąż pełni funkcję kościoła parafialnego i służy celom liturgicznym.

Wyposażenie kościoła

Najstarszym elementem wyposażenia nowomiejskiej bazyliki są gotyckie malowidła z XIV w., zachowane w najstarszej części prezbiterium. Przedstawiają one trzynaście postaci – świętych, Doktorów Kościoła oraz czterech ewangelistów. Wśród nich znajdują się typowe dla sztuki średniowiecznej wizerunki Matki Bożej Opiekuńczej (Mater Misericordiae), osłaniającej wiernych swoim płaszczem, oraz św. Michała Archanioła, który z mieczem i wagą osądza ludzkie czyny. Dzięki pracom konserwatorskim polichromie odzyskały swoją dawną wyrazistość. Na ścianie południowej widoczne są także sceny o charakterze pouczającym, m.in. przedstawienie „Dobrej Śmierci”, a także kolejne postacie świętych. W tej części kościoła znajduje się również intrygujący detal architektoniczny – jedna ze służek sklepienia kończy się rzeźbą siedzącego, brodatego mężczyzny. Przypuszcza się, że może to być wizerunek budowniczego świątyni, który w ten sposób pozostawił po sobie ślad, choć jego imię nie jest dziś znane.

Nad przejściem z nawy głównej do prezbiterium znajduje się łuk tęczowy. Umieszczono na nim barokową grupę „Ukrzyżowania” – krucyfiks z postacią św. Marii Magdaleny oraz figurami Matki Bożej, św. Jana i czterech aniołów. Fundatorem był w 1713 r. ks. Jan Ewertowski, jako wotum za ustanie zarazy. Ponad łukiem zachowała się gotycka polichromia z XV w. przedstawiająca Chrystusa Ukrzyżowanego. Przy wejściu do nawy głównej znajduje się późnorenesansowy chór z organami z początku XVII w., ufundowany m.in. przez wojewodę pomorskiego Pawła Działyńskiego (ok. 1594-1643). W jego centralnej części umieszczono figurę św. Michała Archanioła, a także wizerunki czterech fundatorów. W nawie stoi również ośmioboczna ambona z około 1650 r. Jej zwieńczenie stanowi baldachim z gotycką, XV-wieczną figurą Chrystusa Zmartwychwstałego.

Na sklepieniu ostatniego przęsła nawy południowej zachowały się średniowieczne symbole czterech ewangelistów: byk – św. Łukasz, orzeł – św. Jan, lew – św. Marek i anioł – św. Mateusz. Datowane na około 1450 r., wkomponowane są w bogatą polichromię wnętrza, tworząc pełen znaczeń, symboliczny przekaz dla wiernych

Wnętrze bazyliki wypełnia kilkanaście ołtarzy pochodzących z XVII i XVIII w. Późnorenesansowe ołtarze św. Mikołaja i Trójcy Świętej zostały ufundowane na początku XVII w. przez Pawła Działyńskiego i jego żonę Jadwigę Czarnkowską. Pozostałe ołtarze, m.in. św. Walentego, św. Tomasza, św. Józefa i Ostatniej Wieczerzy, pochodzą z pierwszej ćwierci XVIII w., a ich fundatorem był ks. Jan Ewertowski, proboszcz w latach 1689-1740. Część z nich pełniła funkcję wotów dziękczynnych za ustanie epidemii dżumy w Nowym Mieście i okolicy. Na wszystkich ołtarzach znajduje się łącznie ponad 40 figur świętych.

W kościele znajduje się jedna z nielicznych w Polsce średniowiecznych płyt nagrobnych z mosiądzu, przedstawiająca rycerza zakonu krzyżackiego Kunona von Liebensteina w pełnym rynsztunku. Kunon pełnił funkcję wójta na zamku w Bratianie. Zmarł w 1392 r. i został pochowany w nowomiejskiej bazylice. Płytę o wymiarach 2,5 × 1,4 m zaprojektował krzyżacki malarz Piotr z Malborka, a ufundował ją wielki mistrz Konrad von Jungingen (ok. 1355-1407). Wykonała ją ludwisarnia okręgu bratiańskiego przed 1407 r. Pierwotnie wmurowano ją w posadzkę między nawą a prezbiterium, a w 1921 r. przeniesiono do filaru pod chórem. Ciekawostką jest motyw trzech bawiących się piesków u stóp rycerza, co sugeruje, że Kunon von Liebenstein mógł być miłośnikiem zwierząt.

W kruchcie można zauważyć niezwykłe detale architektoniczne – wsporniki łuków sklepienia przyjmują formę ludzkich głów, wykrzywionych w groźne, diabelskie grymasy. Miały one symbolicznie oznaczać granicę przestrzeni świętej, chroniąc ją przed złymi duchami. Wnętrze bazyliki jest fascynującym połączeniem gotyku, renesansu i baroku, a swój wygląd zawdzięcza w dużej mierze staraniom wojewody Pawła Działyńskiego, jego żony Jadwigi oraz ówczesnego proboszcza ks. Jana Ewertowskiego.

Bibliografia

• "Architektura gotycka w Polsce", red. Teresa Mroczko, Marian Arszyński, t. 2: Katalog zabytków, red. A Włodarek, Warszawa 1995, s. 165.
• Bałdowski Jan, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna: przewodnik", Warszawa 1996, s. 112-113.
• Bazylika Mniejsza św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Bazylika_Mniejsza_%C5%9Bw._Tomasza_Aposto%C5%82a_w_Nowym_Mie%C5%9Bcie_Lubawskim, [dostęp: 20.06.2025].
• Bączek Konrad, Nowe Miasto Lubawskie – rozwój przestrzenny, analiza urbanistyczno-architektoniczna, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2020, nr 3 (309), s. 369-403.
• Grabowski Jan, "Przewodnik. Nowe Miasto Lubawskie, Kurzętnik, Bratian", Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 3-12.
• Korycka Wanda, Z przeszłości miast i osiedli, w: "Nowe Miasto: Z dziejów miasta i powiatu", Olsztyn 1963, s. 193-200.
• Kościół Św. Tomasza Apostoła Kolegiata i Bazylika Mniejsza, https://www.itnowemiasto.pl/?page_id=855, [dostęp: 20.06.2025].
• Mroczko Teresa, "Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej", Warszawa 1980, s. 255-259.
• Łoziński Jerzy Zygmunt, "Pomniki sztuki w Polsce", t. 2, cz. 1: Pomorze, Warszawa 1992, s. 440-442.
• "Nowe Miasto Lubawskie", Bydgoszcz 1994, Wydawnictwo Fakt.
• "Nowe Miasto Lubawskie. Magiczne spotkanie z historią/ Magical encounter with history/ Magische Treffen mit der Geschichte", Nowe Miasto Lubawskie 2011.
• "Nowe Miasto Lubawskie. Zarys dziejów", red. Mieczysław Wojciechowski, Nowe Miasto Lubawskie 1992.
• Nowemiasto nad Drwęcą, w: "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. 7, red. Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, wg planu Filipa Sulimierskiego, Warszawa 1886, s. 229-231.
• "Śladami Mikołaja Kopernika/In the Footsteps of Nicolaus Copernicus/Auf den Spuren von Nicolaus Kopernicus", wstęp Jerzy Sikorski, Lidzbark Warmiński 2022, s. 22.
• "Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno 2015], s. 70-71.