Szlak Kopernikowski

Bazylika św. Katarzyny

Bazylika św. Katarzyny

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Bazylika św. Katarzyny

Bazylika św. Katarzyny

Braniewo, braniewski

Bazylika św. Katarzyny

Bazylika mniejsza św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie

Informacje ogólne

Bazylika św. Katarzyny to jeden z najbardziej monumentalnych kościołów gotyckich na terenie Warmii. Przez stulecia ta świątynia była symbolem bogactwa i niezależności mieszczaństwa Braniewa – pierwszej stolicy i najważniejszego ośrodka gospodarczego dawnego dominium warmińskiego. W 2001 r. papież Jan Paweł II (1920-2005) podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej.

Lokalizacja

Świątynia dominuje nad historycznym układem urbanistycznym miasta, wznosząc się w samym sercu Starego Miasta przy ulicy Katedralnej 3. Budowla została ulokowana na niewielkim wzniesieniu w zakolu rzeki Pasłęki. Jej potężna, wysoka wieża frontowa jest widoczna z odległości wielu kilometrów i od stuleci stanowi najważniejszy punkt orientacyjny w płaskim, nadzalewowym krajobrazie Równiny Warmińskiej.

Historia

Budowę obecnej, murowanej świątyni rozpoczęto około 1343 r. najprawdopodobniej od wzniesienia prezbiterium i prowadzono ją etapami przez ponad sto lat – do 1446 r. W pierwszej połowie XV w. wzniesiono monumentalną wieżę zachodnią oraz nawy boczne, nadając budowli ostateczny, gotycki kształt. W 1480 r. – z powodu pożaru – runęły potężne filary wnętrza, grzebiąc pod gruzami gotyckie sklepienia nawy głównej. Pożar, wywołany uderzeniem pioruna, zniszczył również wieżę. Katastrofa zmusiła budowniczych do natychmiastowej rekonstrukcji. Sklepienia odbudowano w jeszcze piękniejszej, gwiaździstej formie, podnosząc jednocześnie nawy boczne i przekształcając kościół w układ halowy. W 1500 r. biskup Łukasz Watzenrode (1447-1512) ufundował murowaną emporę muzyczną obok prezbiterium. Kościół ucierpiał też w czasie ostatniej wojny z zakonem krzyżackim, kiedy w 1520 r. na Braniewo najechał wielki mistrz Albrecht Hohenzollern (1490-1568). Wieżę odbudowano dopiero w 1526 r. – uzyskała wówczas wysokość 63 m.

Kościół jeszcze kilkakrotnie ulegał pożarom – w 1622, 1812 i 1828 r. Za każdym razem udawało się je szybko ugasić. W XIX w. – zwłaszcza w latach pięćdziesiątych i dziewięćdziesiątych – braniewska fara była poddawana gruntownym pracom remontowo-budowlanym. Jeszcze w XVIII w. kościół posiadał 18 ołtarzy, do remontu w 1859 r. przetrwało już tylko 14. Powstały w XVI i XVII w. bogaty wystrój wnętrza przetrwał do 1945 r., a przez kolejne stulecia kościół wzbogacał się o wspaniałe dzieła sztuki. Wszystko to legło w gruzach na przełomie lutego i marca 1945 r. Podczas zaciekłych walk radziecko-niemieckich o Braniewo świątynia została celowo wysadzona przez wycofujące się wojska niemieckie, aby pozbawić Armię Czerwoną punktu obserwacyjnego na wieży. Runęły niemal wszystkie filary, sklepienia, dach oraz gigantyczna wieża frontowa. Przetrwały jedynie wypalone, zewnętrzne mury obwodowe.

Przez trzydzieści lat po wojnie bazylika stała jako gigantyczna, zarośnięta krzakami i niezabezpieczona ruina w centrum zniszczonego miasta. Dopiero w 1979 r., dzięki ogromnemu wysiłkowi ks. Tadeusza Brandysa (1936-2010) oraz funduszom państwowym i kościelnym, rozpoczęła się heroiczna odbudowa. Prace prowadzono z ogromnym pietyzmem rekonstrukcyjnym, a uroczysta rekonsekracja uratowanej świątyni odbyła się w 1982 r.

W bocznej nawie bazyliki znajduje się szczególne miejsce kultu religijnego – ołtarz z relikwiami błogosławionej Reginy Protmann, rodowitej braniewianki, która w XVI w. założyła tu Zgromadzenie Sióstr św. Katarzyny Dziewicy i Męczennicy (katarzynki), pionierski zakon żeński zajmujący się opieką nad chorymi i edukacją dziewcząt. Warto wspomnieć, że szczątki Reginy Protmann spoczywały w świątyni w latach 1809-1929, a współcześnie w podziemiach bazyliki znajduję się krypta błogosławionej.

Architektura

Bazylika św. Katarzyny to ceglana świątynia zrekonstruowana w stylu gotyckim. Jest to budowla trójnawowa, halowa, sześcioprzęsłowa bez wyodrębnionego prezbiterium – oznacza to, że nawy boczna i główna są równej wysokości, a przestrzeń ołtarzowa nie jest wydzielona na zewnątrz budynku. Świątynia ma długość blisko 60 m i szerokość 25 m. Od zachodu do korpusu przylega potężna, kwadratowa u podstawy, wielokondygnacyjna wieża o wysokości ponad 60 m, zwieńczona charakterystycznym ostrosłupowym hełmem.

Zewnętrzne elewacje zdobią wysokie, ostrołukowe okna zrekonstruowane według średniowiecznych wzorów oraz rytmicznie rozmieszczone przypory. Prawdziwym majstersztykiem sztuki murarskiej wewnątrz bazyliki są wiernie odtworzone po wojnie sklepienia gwiaździste (w nawie głównej i nawach bocznych) i sieciowe (w północnej kaplicy przywieżowej), wsparte na dziesięciu parach smukłych, ośmiobocznych filarów ceglanych. Ich geometria nadaje wnętrzu lekkość i ogromną przestronność.

Wyposażenie

Eksplozja i pożar z 1945 r. zniszczyły niemal 100% oryginalnego, nowożytnego wyposażenia. Współczesne wnętrze bazyliki urządzono więc w sposób eklektyczny, łącząc ocalałe pozostałości z nowoczesną sztuką sakralną. Wewnątrz kościoła udało się zabezpieczyć nieliczne detale architektoniczne, w tym fragmenty gotyckich portali, zworników sklepiennych oraz kamienną, średniowieczną chrzcielnicę, która przetrwała pod zwałami gruzu. Nowy ołtarz główny oraz wystrój prezbiterium zaprojektowano w duchu nowoczesnego monumentalizmu, nawiązującego do surowości gotyckich murów.

Ciekawostki

Podczas odgruzowywania kościoła w latach 70. XX w. konserwatorzy podjęli decyzję o maksymalnym wykorzystaniu historycznego materiału. Oryginalne, gotyckie cegły leżące wewnątrz ruiny zostały ręcznie oczyszczone z zaprawy i użyte do ponownego wzniesienia filarów oraz sklepień. Dzięki temu dolne partie bazyliki składają się w dużej mierze z autentycznej, piętnastowiecznej materii.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty sakralne#Braniewo