Brama Górna (Wysoka Brama) w Olsztynie

Informacje ogólne

Brama Górna zwana Wysoką Bramą (niem. Obertor, Hochtor) to o jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Olsztyna. Jest jedyną ocalałą bramą miejską spośród trzech, które niegdyś strzegły wjazdu do miasta (pozostałe to Brama Dolna i Brama Młyńska). Jako integralny element dawnych murów obronnych, budowla ta przetrwała liczne zawirowania dziejowe, pełniąc na przestrzeni stuleci funkcje militarne, penitencjarne, a współcześnie – turystyczne i hotelarskie.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Brama usytuowana jest w północno-wschodniej części Starego Miasta, zamykając wylot ulicy Staromiejskiej. W średniowiecznym układzie urbanistycznym brama kontrolowała trakt prowadzący w kierunku Dobrego Miasta i Lidzbarka Warmińskiego. Zabytek znajduje się przy ul. Staromiejskiej 1.

Historia

Zabytek wzniesiono w czwartej ćwierci XIV w., prawdopodobnie po 1378 r., kiedy to rozszerzano granice lokowanego miasta i modernizowano pas obwarowań. Jej usytuowanie związane było z założeniem urbanistycznym średniowiecznego Olsztyna opartego na osi północ-południe. Jedna z koncepcji zakłada, że całość fortyfikacji miejskich była konsekwentnie realizowana od drugiej połowy XIV w. (po 1353 r.) do pierwszej ćwierci XV w.

Brama Górna kilkukrotnie ulegała zniszczeniu. Na przykład w latach 1620 i 1657 pożary strawiły drewniane elementy konstrukcyjne murów obronnych oraz stropy i wiązania dachowe baszt. Zapewne po jednym z pożarów w XVII w. szczyt Bramy Górnej przebudowano, zmieniając jego konstrukcję na szkieletową. W czasie wielkiej wojny północnej, podczas której Szwedzi w 1708 r. spalili Olsztyn, Brama Górna również ucierpiała, ale niezwłocznie ją naprawiono. W 1788 r. urządzono w niej zbrojownię dla stacjonującego w mieście szwadronu pruskich dragonów.

Pod koniec XVIII i na początku XIX w., w obliczu rozwoju technik wojennych, mury obronne Olsztyna straciły swoją obronną użyteczność i rozpoczęto ich rozbiórkę. Wybór Bramy Górnej do wyburzenia zablokował w 1858 r. Ferdynand von Quast (1807-1877) – pierwszy pruski konserwator zabytków, który dostrzegł w niej unikalną wartość architektoniczną. Budowlę zaadaptowano wówczas na więzienie miejskie i rozpoczęto jej przebudowę. Do wschodniej elewacji dobudowano część z klatką schodową, zmieniono również zwieńczenie wieży poprzez dodanie szczytów sterczynowych. W 1863 r. w Bramie Górnej przez pięć dni więziony był Wojciech Kętrzyński (1838-1918), oskarżony o przemyt broni dla powstańców styczniowych. W ostatniej dekadzie XIX w. w parterze części dobudowanej przebito funkcjonujące do dziś przejście dla pieszych na Stare Miasto. W 1898 r. więzienie przeniesiono, a budynkowi groziła rozbiórka. Bramę od zburzenia uratowała decyzja burmistrza Oskara Beliana (1832-1918), który umieścił w niej siedzibę straży pożarnej. Później stała się siedzibą posterunku policji i biura meldunkowego. Od 1907 r. pod bramą kursowały tramwaje, a w latach międzywojnia budynek był przeznaczony na cele kwaterunkowe.

Działania wojenne w 1945 r. doprowadziły do częściowego zniszczenia budynku. Trzy lata później przystąpiono do adaptacji Bramy Górnej na schronisko Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W następnych dekadach XX w. budynek wielokrotnie remontowano, W 2003 roku przeprowadzone zostały prace konserwatorskie i restauratorskie. Rok później w blendzie od strony miasta umieszczono mozaikowy wizerunek Matki Boskiej Królowej Pokoju, który podarował papież Jan Paweł II. Zachowany do dziś budynek Bramy Górnej stanowi jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów olsztyńskich fortyfikacji. Obecnie w budynku znajduje się hotel.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Brama Górna jest budowlą wzniesioną w stylu gotyckim o wysokości 23 m, na planie zbliżonym do kwadratu o długości boku 9,5m. Wymurowano ją w cegle na fundamencie kamiennym. Posiada cztery kondygnacyjne, z dodatkową kondygnacją użytkową w strefie szczytu. Budowla, ze szczytami schodkowymi, została przykryta dachem dwuspadowym. Od strony wschodniej niższa, czterokondygnacyjna przybudówka również posiada dach dwuspadowy. Ostrołukowy przejazd bramny był od zewnętrznej strony chroniony broną. Jej zachowana prowadnica sięga do wysokości drugiej kondygnacji. W trzech elewacjach widnieją blendy ostrołukowe. Elewacja południowa – od strony Starego Miasta posiada dekorację w formie siatki rombów ułożonych z cegły zendrówki, a nad przejazdem bramnym płycinę ze współczesną mozaiką z wizerunkiem Matki Boskiej Królowej Pokoju. Możliwe, że pierwsze szczyty budowli były pięcioosiowe, schodkowe, wypełnione dwudzielnymi ostrołukowymi blendami. Obecna, neogotycka forma szczytu jest wynikiem prac restauratorskich ówczesnego prowincjonalnego konserwatora zabytków Ferdynanda von Quasta. Współcześnie do elewacji zachodniej dobudowano fragment zrekonstruowanego muru wysokiego. Przed bramą, od strony północnej, poniżej obecnego poziomu użytkowego, widoczne są, odkryte w 2012 r. relikty wieży – rondeli flankującej wjazd do miasta.

Bibliografia

Bętkowski Rafał, "Olsztyn jakiego nie znacie. 650 lat Olsztyna", Olsztyn 2003, s. 29-31.
Brama Górna w Olsztynie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Brama_G%C3%B3rna_w_Olsztynie, [dostęp: 25.06.2025].
Kaczyński Bartłomiej, Mackiewicz Adam, "Badania archeologiczne przedbramia Bramy Górnej w Olsztynie", „Olsztyński Rocznik Konserwatorski” 2014, s. 5-24.
Lewicka Maria, "Konserwatorski i utylitarny aspekt odsłoniętych w 2012 r. zewnętrznych budowli Bramy Górnej w Olsztynie", „Olsztyński Rocznik Konserwatorski” 2014, s. 43-67.
Mackiewicz Hanna, Wysoka Brama, https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-257032, [dostęp: 25.06.2025].
Rzempołuch Andrzej, "Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953", Olsztyn 2004.
Wojciechowska-Grygo Agata, "Badania architektoniczne reliktów zespołu przedbramia Bramy Górnej w Olsztynie", „Olsztyński Rocznik Konserwatorski” 2014, s. 29-41.

Brama Górna w Olsztynie