Baszta Bramy Lubawskiej (Łąkowskiej) w Nowym Mieście Lubawskim

Informacje ogólne

Baszta znajduje się w Nowym Mieście Lubawskim, dawniej znanym jako Nowe Miasto nad Drwęcą (niem. Neumark in Westpreußen). Miasto położone jest w powiecie nowomiejskim, nad rzeką Drwęcą, i rozciąga się po obu stronach rzeki, przy czym jego główna część usytuowana jest na prawym brzegu. Według danych z 31 grudnia 2024 r. liczba mieszkańców wynosiła 9 824 osoby. Od 2010 r. Nowe Miasto Lubawskie należy do Polskiej Krajowej Sieci Miast Cittaslow.

Lokalizacja

Baszta Bramy Lubawskiej zlokalizowana jest w północno-zachodniej części miasta, przy ul. 3 Maja 14.

Historia

Budowla powstała w drugiej połowie XIV w. jako fragment murów miejskich Nowego Miasta (Nuwenmarkt, Neumark), lokowanego w 1325 r. przez komtura chełmińskiego Otto von Lutterberga. Pierwotnie miejskie fortyfikacje miały charakter drewniano-ziemny i obejmowały palisadę, fosę oraz wał ziemny. Z czasem zastąpiono je fortyfikacjami ceglano-kamiennymi, wznosząc bramy, mury i baszty.

Linia murów obronnych, których fundamenty wykonano z granitowych kamieni polnych, a partie nadziemne z cegły, miała kształt zbliżony do trapezu. W drugiej połowie XIV w. system obronny rozbudowano, wznosząc trzy główne bramy: Lubawską (Łąkowską), Brodnicką (Kurzętnicką) oraz Bratiańską, pełniące funkcję ufortyfikowanych wież.

Brama Lubawska, której integralną częścią była Baszta Łąkowska, stanowiła główny wjazd do miasta od strony północno-zachodniej i ważny element systemu obronnego. Baszta wyróżnia się zastosowaniem rozwiązań konstrukcyjnych nietypowych dla architektury gotyckiej i niespotykanych w innych regionach Polski. Charakterystycznym elementem były cztery wysunięte ganki, umieszczone po każdej stronie budowli i pierwotnie nakryte dachami dwuspadowymi.

Obiekt był wielokrotnie przebudowywany. W XV–XVI w. częściowo zamurowano okna najwyższej kondygnacji, a przed Bramą Lubawską wzniesiono barbakan. W XVIII w. rozebrano zniszczone ganki oraz zmieniono konstrukcję dachu. W 1836 r. basztę zaadaptowano na więzienie. W XIX w. dobudowano piece i kominy, rozebrano barbakan oraz usunięto sterczyny zdobiące wcześniejsze elewacje. W drugiej połowie XX w. nadbudowano jeden z kominów. W 2004 r. przeprowadzono inwentaryzację architektoniczno-konserwatorską, a w 2011 r. wykonano prace przy pokryciu dachowym, uzupełniając i wymieniając uszkodzone dachówki.

W XIX w. w baszcie mieścił się sąd oraz więzienie, a obiekt wykorzystywany był także przez straż pożarną jako punkt obserwacyjny, z zawieszonym dzwonem alarmowym. W latach 20. XX w. wykonano przejścia dla ruchu pieszego. W 1960 r. basztę zaadaptowano na schronisko turystyczne PTTK, a w 1984 r. przekazano ją do użytkowania nowomiejskiemu hufcowi ZHP.

Zabytek

Gotycka Baszta Lubawska, zwana również Łąkowską, pochodzi z drugiej połowy XIV w. i stanowi jedyną zachowaną pozostałość po Bramie Lubawskiej. Została wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych 13 sierpnia 1957 r. Jest to ceglana budowla wzniesiona na planie kwadratu o wymiarach 8,74 × 8,76 m i wysokości 19,30 m, przykryta dachem dwuspadowym krytym dachówką. Obiekt posiada pięć kondygnacji nadziemnych oraz piwnicę. Powierzchnia użytkowa wynosi 158,46 m², natomiast powierzchnia zabudowy 76,13 m².

Bibliografia

• Arszyński M., "Budownictwo warowne Zakonu Krzyżackiego w Prusach (1230–1454)", Toruń 1995.
• Barański Marek, "Baszta Bramy Lubawskiej w Nowym Mieście Lubawskim w świetle nowych badań", „Wiadomości Konserwatorskie”, 2011, nr 30, s. 43-57.
• Bączek Konrad, Nowe Miasto Lubawskie – rozwój przestrzenny, analiza urbanistyczno-architektoniczna, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2020, nr 3 (309), s. 369-403.
• Domagała T., "Nowe Miasto Lubawskie, Brama Lubawska (Łąkowska). Otwory okienne i elewacje", Gdańsk 1961, mps (archiwum WUOZ w Olsztynie, sygn. 4058).
• Dzieciątkowska J., "Badania konserwatorskie nawarstwień występujących na ścianach wnętrz oraz elewacjach ceglanej Bramy Lubawskiej w Nowym Mieście Lubawskim wraz z proponowanym programem prac konserwatorskich elewacji", Olsztyn 2007, mps (Archiwum WUOZ w Olsztynie).
• Płoski A., "Brama miejska (Lubawska) w Nowym Mieście Lubawskim – historia budowlana", Olsztyn 2010, mps (Archiwum WUOZ w Olsztynie).
• Woźniak Ryszard, "Fortyfikacje w dawnych Prusach Królewskich w pierwszej połowie XVII wieku", Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. XII, Warszawa 1974.