Brama Targowa w Elblągu

Informacje ogólne

Brama Targowa (niem. Markttor, Markenthor) stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych zabytków Elbląga. Jest jedynym zachowanym obiektem z kompleksu średniowiecznych umocnień miasta. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego i uznany za doskonały przykład architektury obronnej gotyku ceglanego.

Lokalizacja

Brama Targowa zlokalizowana jest na obrzeżach Starego Miasta, przy północnym wylocie ulicy Stary Rynek – głównej arterii handlowej dawnego Elbląga.

Historia

Początki fortyfikacji i budowa Bramy

Historia Bramy Targowej sięga roku 1319, kiedy rozpoczęto budowę dolnej partii budowli. Był to czas wznoszenia pierwszego pasa umocnień murowanych Elbląga, które zastąpiły wcześniejsze konstrukcje drewniano-ziemne, niewystarczające wobec rosnących zagrożeń bezpieczeństwa miasta. Elbląg, założony w 1237 r. przez zakon krzyżacki i będący członkiem Hanzy Pruskiej oraz jednym z najważniejszych ośrodków handlowych na ziemiach pruskich, wymagał solidnych fortyfikacji. Brama Targowa została wzniesiona w celu zamknięcia północnego wylotu Starego Rynku od strony przedmieścia stoczniowego. Była to jedna z dziewięciu głównych bram miejskich, których zadaniem było kontrolowanie przepływu ludzi i towarów oraz obrona przed atakami zbrojnymi. Towarzyszyły jej inne ważne bramy, takie jak Brama Zamkowa i Brama Kowalska.

Rozbudowa w XV wieku

Początkowo wysokość Bramy wynosiła zaledwie około 13 m. Jednakże w latach 1420–1430, gdy miasto dynamicznie się rozwijało i wzrastały ambicje jego władz, podjęto decyzję o radykalnej rozbudowie fortyfikacji. W trakcie tych prac bramę podwyższono do obecnej wysokości 26 m (siedem kondygnacji). Rozbudowana struktura była zdolna pomieścić magazyny, strażnicę oraz wszystkie urządzenia niezbędne do obrony. Wówczas dobudowano również po stronie zewnętrznej (od północy) charakterystyczne dwubasztowe przedbramie (niem. Vorwerk), zwane również Bramą Trzech Wykuszy lub Zewnętrzną Bramą Targową. Ta strażnica broniła dostępu do miasta w nocy i była wyposażona w opuszczaną kratę – tzw. bronę – stanowiącą ostateczną linię obronną. Przedbramie przetrwało bez zmian aż do roku 1775, kiedy rozebrano je w związku z upadkiem znaczenia fortyfikacji w czasach nowożytnych.

Legenda Piekarczyka i wydarzenia roku 1521

Niezwykłym elementem Bramy Targowej są granitowe odboje umieszczone na obrzeżach wjazdu – solidne bloki kamienne służące ochronie krawędzi przejazdu przed uszkodzeniami. Na tych granitowych odbojach wykuto wyobrażenia łopat piekarskich – oryginalnych narzędzi, które według legendy uratowały miasto.

Legenda ta sięga roku 1521 i dotyczy wydarzeń w trakcie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej (1519–1521). Do Elbląga wyruszyła armia krzyżacka pod dowództwem Kaspra von Schwalbacha i Moritza von Knebela z zamiarem zdobycia miasta. Władze miasta, działając na rozkaz króla Zygmunta I Starego, wzmocniły fortyfikacje, jednak miasto było nadal zagrożone. W decydującym momencie, gdy wojska zakonne zbliżały się do otwartej bramy, pojawił się – według przekazów historycznych – niezidentyfikowany do dziś czeladnik piekarski, który wykazał niezwykłą przytomność umysłu. Ten młody rzemieślnik, widząc, że Krzyżacy zbliżają się do otwartej bramy, chwycił swoją drewnianą łopatę okutą żelazem i z całą siłą przeciął grube liny podtrzymujące ciężką, nabijaną żelaznymi ćwiekami kratę bramy. Krata osunęła się w dół, przygniatając pierwszych napastników i uniemożliwiając wdarcie się reszcie wojsk do miasta. Dzięki tej szybkiej akcji Elbląg obronił się przed krzyżackim najazdem. Fakt ten udokumentowano w królewskim rozkazie z 1521 r., który polecił wyryć na granitowych odbojach wyobrażenia łopat piekarskich, upamiętniające zbawienną akcję nieznanego bohatera. Te granitowe odboje przetrwały do czasów współczesnych, stanowiąc widoczne świadectwo tego heroicznego epizodu.

Okres nowożytny i zainstalowanie zegarów

Historia zegarów Bramy Targowej to fascynująca opowieść zmian technicznych i społecznych. Najwcześniejsza wzmianka o zegarze bramnym pochodzi z roku 1639, kiedy to kupiec i rajca miejski Isaac Spieringus ufundował dla tej budowli pierwszy zegar – dar dla społeczności miasta, świadectwo majątku i filantropii darczyńcy. W roku 1755 na dachu bramy pojawił się nowy element – hełm w stylu barokowym, finansowany przez samych Elblążan. Był to wyraz dumy obywatelskiej miasta i pragnienia, aby jego symboliczna strażnica prezentowała się okazale. Jednocześnie utworzono taras widokowy na jednym z górnych pięter, umożliwiający obserwację całego miasta. Na elewacji południowej i północnej zamontowano sześcioboczne tarcze zegarów.

W 1819 r. wymieniono stare cyferblaty na znacznie większe, z pozłacanymi cyframi i wskazówkami, stanowiącymi dowód bogactwa i nowoczesności miasta. W roku 1857 przeprowadzono ostatnią znaczącą modernizację zegarów, zamawiając nowe urządzenie z Berlina. Zegar ten pozostawał czynny przez niemal dziewięćdziesiąt lat, aż do lutego 1945 r.

Zniszczenia wojenne i odbudowa

W lutym 1945 r., w wyniku zaciekłych walk o Elbląg, Brama Targowa uległa niemal całkowitemu zniszczeniu. Spaleniu uległ jej charakterystyczny barokowy hełm oraz wnętrza, doszło również do uszkodzenia murów. Była to ogromna strata dla miasta – jeden z jego najważniejszych zabytków został niemal całkowicie zniszczony. Dlatego Brama Targowa stała się pierwszym zabytkiem Elbląga, który władze podjęły się odbudować po zakończeniu wojny. Prace nad restauracją budowli rozpoczęto już w grudniu 1948 r., a ukończono w połowie sierpnia 1949 r. – zaledwie cztery lata po zakończeniu konfliktu. Mury dotkliwie uszkodzone konsolidowano, stosując nowoczesne wówczas metody – zszywano je ściągami żelbetowymi oraz spinano koronę murów żelbetowym zbrojeniem wzmacniającym. Zamurowaniu uległy wnęki zegarowe; w ich miejsce odtworzono okna i strzelnice. Najbardziej charakterystyczną zmianą w wyglądzie bramy było zastąpienie barokowego hełmu obecnym dachem czterospadowym, którego formę zrekonstruowano na podstawie zachowanych rycin i dokumentacji historycznej, przywracając średniowieczny charakter budowli.

W 2000 r. powróciły na elewacje bramy – północną i południową – tarcze zegarów elektronicznych, ufundowane przez Ortwina Runde'ego, nadburmistrza Hamburga, który urodził się w Elblągu i w ten sposób pragnął uhonorować swoje rodzinne miasto. Gruntowną renowację Bramy Targowej przeprowadzono w roku 2006. Podczas prac odnowiono elewacje, oczyszczono mury z warstw zniszczeń i osadów, a wnętrza przystosowano do zwiedzania przez turystów.

Architektura

Brama Targowa reprezentuje nurt gotyku ceglano-fortyfikacyjnego – wyrafinowaną odmianę gotyku ceglanego stosowaną do budowli obronnych na ziemiach pruskich, gdzie brakowało łatwo dostępnych zasobów kamienia budowlanego. Budowla wykazuje charakterystyczne cechy estetyki gotyckiej: ostrołukowe przejazdy, wyszczególnione podziały elewacji oraz dynamiczną grę światła i cienia.

Monumentalna struktura wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach około 10,3 m szerokości i 9,3 m długości oraz 26 m wysokości. Od strony północnej znajduje się główny ostrołukowy przejazd bramny, zwieńczony herbem miasta Elbląga. Pierwotnie przejazd ten zamykała ciężka, dębowa krata umocowana na grubych linach, którą nocą opuszczano w celu całkowitego zamknięcia dostępu do miasta. Pracę otwierania i zamykania bramy wykonywali specjalni strażnicy, mieszkający w górnych piętrach budowli.

Od strony południowej wyodrębniono głęboką niszę sięgającą wysokości czterech pięter, zawierającą trzy pary wąskich łukowatych okien oraz jedno okno rozetowe u góry. Rozety – charakterystyczne dla gotyku elementy okienne o promienistym układzie – stanowiły zarówno źródło światła, jak i estetyczne ozdoby fasady. Ponad niszą, pomiędzy oknami najwyższego piętra, umieszczone były sześcioboczne tarcze zegarów – wymieniane, naprawiane i przebudowywane wielokrotnie na przestrzeni wieków. Szczyt budowli zwieńczony jest dachem czterospadowym (tzw. namiotowym) z charakterystycznymi małymi lukarnami w każdej jego części, umożliwiającymi wentylację poddasza oraz obserwację terenu spoza bramy.

Pomnik Piekarczyka

Przy Bramie Targowej, od strony wschodniej, stanął w 2006 r. pomnik Piekarczyka autorstwa rzeźbiarza Waldemara Grabowieckiego. Przedstawia on uśmiechniętego młodego człowieka, który prawą dłonią wspiera się o biodro, a lewą trzyma swoją słynną łopatę. Brązowa figura ma wysokość około 160 centymetrów. Tablicę informacyjną z brązu w kształcie tarczy, wmontowaną obok pomnika (19 czerwca 2009 r.), opisującą legendę Piekarczyka, przygotowano w trzech wersjach językowych – polskiej, niemieckiej i angielskiej – aby odwiedzający mógł zapoznać się z opowieścią o tym niezwykłym bohaterze.

Stan obecny i funkcja turystyczna

Współcześnie Brama Targowa udostępniana jest do zwiedzania w sezonie letnim – od maja do września. W Bramie funkcjonuje punkt Informacji Turystycznej, gdzie odwiedzający mogą uzyskać informacje o mieście, atrakcjach turystycznych i zabytkach. Na najwyższych piętrach urządzono taras widokowy, z którego turyści mogą podziwiać panoramę elbląskiego Starego Miasta – widok obejmujący główną arterię starego Elbląga, ulicę Stary Rynek, oraz architektoniczne perełki zabytkowej dzielnicy miasta.

Wizerunek Bramy Targowej został umieszczony na rewersie okolicznościowej monety dwuzłotowej z cyklu „Miasta historyczne w Polsce", wybitej przez Mennicę Polską w roku 2006 – świadectwo znaczenia tego zabytku dla dziedzictwa Polski.

Bibliografia

"Brama Targowa w Elblągu", http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Brama_Targowa_w_Elblągu, [dostęp: 12.11.2025].
"Brama Targowa", https://zabytek.pl/pl/obiekty/elblag-brama-targowa, [dostęp: 26.11.2025].
"Elbląg – miejskie mury obronne", https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/elblag-miejskie-mury-obronne/, [dostęp: 12.11.2025].
Gierszewski Stanisław, "Elbląg. Przeszłość i teraźniejszość", Gdańsk 1970.
Herrmann Christofer, "Warmia i Mazury: przewodnik po zabytkach sztuki", Bartąg 2008.
"Historia Elbląga", t. 1: "Miasto i jego dzieje do roku 1466", red. Stanisław Gierszewski, Gdańsk 1993, s. 115–118, 222–225.
Józefczyk Mieczysław, "Średniowiecze Elbląga. Z problematyki społeczno-religijnej", Elbląg–Pelplin 1996.
Mamuszka Franciszek, "Elbląg i okolice. Informator krajoznawczy", Gdańsk 1978, s. 38–41.
Myślińska Beata, "Elbląg i okolice wczoraj", Elbląg 1998, s. 15–16.
Nawrolska Grażyna, "Początki Elbląga w świetle źródeł archeologicznych", Elbląg 2012.
Nawrolska Grażyna, "Przemiany kulturowe w XIII-wiecznym Elblągu efektem spotkania tradycji i obcych wpływów", „Archaeologia Historica Polona”, t. 21, 2013, s. 97–117.
Nawrolska Grażyna, "Rozwój przestrzenny Elbląga w średniowieczu i okresie wczesnonowożytnym", „Archaeologia Historica Polona”, t. 23, 2015, s. 163–180.
Sierzputowski Włodzimierz, "Układ przestrzenny Elbląga w świetle historii", „Ochrona Zabytków”, t. 8, 1955, nr 2 (29), s. 109–115.

Brama Targowa