Cerkiew prawosławna św. Apostołów Piotra i Pawła w Lidzbarku Warmińskim

Informacje ogólne

Cerkiew pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Lidzbarku Warmińskim to drewniana świątynia wybudowana w latach 1818-1823 jako kościół ewangelicki, która od połowy XX w. pełni funkcję cerkwi prawosławnej. Obecnie należy do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, diecezji białostocko-gdańskiej, dekanatu olsztyńskiego. Obiekt stanowi element historycznej tkanki urbanistycznej Lidzbarka Warmińskiego.

Lokalizacja

Świątynia sytuowana jest w obrębie miasta, w niedalekim sąsiedztwie dawnej miejskiej bramy „Wysoka Brama”. Znajduje się przy ul. Wysokiej Bramy 4/6.

Historia

Świątynię budowano w latach 1818–1823. Inicjatorem i fundatorem był król pruski Fryderyk Wilhelm III (1770-1840), który w tym czasie nadzorował politykę kościelną i budowę świątyń ewangelickich na obszarze Prus. Projekt świątyni wykonano w Berlinie w Wyższej Deputacji Budowlanej („Oberbaudeputation”). Łączył on style różnych epok, tworząc budynek określany przez fachowców jako pseudoromańska bazylika emporowa. Pierwotnie świątynia pełniła funkcję kościoła dla społeczności ewangelickiej – co wiązało się z polityką religijną Prus w XIX w. Po II wojnie światowej oraz w wyniku zmian demograficznych i przesiedleń (m.in. akcji „Wisła”) budynek przejęła wspólnota prawosławna. Parafia prawosławna została erygowana w 1947 r. Dziesięć lat później świątynia została wpisana do rejestru zabytków ówczesnego województwa olsztyńskiego. W latach 2010-2012 przeprowadzono remont – konserwację świątyni, która przywróciła jej dawne formy zewnętrzne i poprawiła stan techniczny konstrukcji. W trakcie remontu usunięto biologiczne zagrożenia konstrukcji (grzyby, insekty), wymieniono uszkodzone podłogi w wieżach, odtworzono okna, elewację.

Architektura i wyposażenie kościoła

Budynek wzniesiono z drewna na kamiennej podmurówce. Posiada konstrukcję ryglową, oszalowaną deskami. Taki zabieg spowodował, że z dystansu budowla sprawia iluzoryczne wrażenie tynkowanego gmachu murowanego. Projekt bazuje na szkicu właśnie dla budynku murowanego, opracowanym przez berlińską Wyższą Deputację Budowlaną i inspirowanym twórczością Karla Friedricha Schinkla (1781-1841), znanego architekta klasycystycznego Prus. Świątynia ma układ bazylikowy – trzy nawy, pięć przęseł, emporowe galerie. Fasada od strony południowej wyposażona jest w dwie symetryczne, czworoboczne wieże zwieńczone niskimi dachami namiotowymi. Styl budynku można zaliczyć do późnoklasycystycznych założeń protestanckiej architektury sakralnej XIX w., choć realizacja jest drewniana.

Wnętrze kościoła po zmianie użytkownika zostało dostosowane do liturgii prawosławnej, m.in. zamontowano ikonostas, czyli ścianę ikon oddzielającą część prezbiterialną od nawy głównej. Wnętrze świątyni, w tym przestrzeń pod emporami, zdobią liczne ikony wolnostojące oraz umieszczone na ozdobnych pulpitach (analojach). Wiele z nich to dary od wiernych oraz ikony przywiezione przez przesiedleńców z południowo-wschodnich regionów przedwojennej Polski. Z pierwotnego wyposażenia kościoła ewangelickiego niewiele się zachowało – ze względu na zmianę wyznania i przebudowy wnętrza.

Bibliografia

• Chodkowska Wiesława, *Dawny kościół ewangelicki w Lidzbarku Warmińskim projektu Karla Friedricha Schinkla*, „Zeszyty Naukowe Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku”, 2014, z. 5, s. 25-45.
• Jodkowski Marek, *Budownictwo kościoła ewangelickiego na obszarach historycznej Warmii w dobie sekularyzacji (1772-1840)*, „Studia Nauk Teologicznych”, t. 9, 2014, s. 209-229.
• Lewandowska Izabela, *Zabiegi o ratowanie lidzbarskich dóbr kultury w latach 1945-1989 w świetle dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie*, w: *Dziedzictwo Warmii (4). Lidzbark Warmiński 1308-2008*, red. Stanisław Achremczyk, Lidzbark Warmiński 2008, s. 189-224.
• Nestoruk Piotr, *Kształtowanie się struktury Kościoła prawosławnego na terenie dekanatu olsztyńskiego*, Warszawa 2004.
• Stańko Bernadetta, Stańko Piotr, Procajło Janusz, *Dawniej Heilsberg – dzisiaj Lidzbark Warmiński*, Olsztyn 2014.
• Szalkiewicz Wojciech Krzysztof, *Szlak Świętej Warmii. Przewodnik turystyczno-pielgrzymkowy*, Olsztyn 2020.