Dom Gazety Olsztyńskiej w Olsztynie

Informacje ogólne

Dom Gazety Olsztyńskiej to jeden z najbardziej symbolicznych zabytków na mapie Olsztyna. Choć współczesna bryła jest rekonstrukcją, miejsce to stanowi pomnik pamięci w walce o polskość Warmii. Przez kilkanaście lat budynek służył jako redakcja oraz drukarnia „Gazety Olsztyńskiej” – pisma wydawanego w języku polskim w niemieckich Prusach Wschodnich. Obecnie obiekt funkcjonuje jako oddział Muzeum Warmii i Mazur, pełniąc funkcje edukacyjne i wystawiennicze.

Lokalizacja

Zabytek znajduje się na terenie Starego Miasta, pod adresem Targ Rybny 1. Lokalizacja ta nie była przypadkowa – Targ Rybny u schyłku XIX i na początku XX w. był centrum handlowym i rzemieślniczym, odwiedzanym przez okolicznych mieszkańców.

Historia

Historia budynku jest nierozerwalnie związana z losem rodziny Pieniężnych, która odegrała kluczową rolę w podtrzymywaniu polskiej tożsamości narodowej w regionie. „Gazeta Olsztyńska” została założona w 1886 r. przez Jana Liszewskiego (1852-1894). W 1891 r. redakcję przejął Seweryn Pieniężny (starszy) (1864-1905). Początkowo gazeta zmieniała lokalizacje do momentu, kiedy w 1920 r. rodzina Pieniężnych zakupiła na własność kamienicę przy Targu Rybnym, przenosząc tam drukarnię, redakcję oraz mieszkanie prywatne. W okresie międzywojennym dom stał się nieoficjalnym polskim konsulatem kulturalnym. To tutaj tętniło życie społeczne mniejszości polskiej, redagowano patriotyczne artykuły i odpierano ataki niemieckich bojówek. Ostatnim redaktorem naczelnym był Seweryn Pieniężny (młodszy) (1890-1940), który na początku września 1939 r. został aresztowany przez gestapo i w 1940 r. rozstrzelany w obozie Hohenbruch. Wyposażenie drukarni zostało doszczętnie zniszczone, a sam budynek Niemcy zrównali z ziemią w listopadzie 1939 r., chcąc wymazać ślady polskości z przestrzeni miasta.

W okresie powojennym plac po kamienicy pozostawał pusty. Pomysł odbudowy domu z przeznaczeniem go na cele muzealne zrodził się w 1986 r., w stulecie istnienia pisma. W listopadzie tego roku powołano Społeczny Komitet Odbudowy Domu „Gazety Olsztyńskiej”, na czele którego stanął Władysław Ogrodziński (1918-2012), w latach 1988–1992 budynek został wiernie zrekonstruowany na podstawie zachowanych fotografii i planów archiwalnych. W czerwcu 1992 r. nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum, które działa do dziś.

Architektura

Pod względem architektonicznym budowla reprezentuje styl eklektyczny z wyraźnymi elementami neogotyckimi, charakterystyczny dla miejskiej zabudowy Prus Wschodnich z przełomu XIX i XX w. Jest to budynek podpiwniczony, dwupiętrowy z użytkowym poddaszem, nakryty dwuspadowym dachem. Uwagę zwraca charakterystyczna elewacja z czerwonej, licowej cegły, która kontrastuje z tynkowanymi, jasnymi blendami i polami dekoracyjnymi. Okna posiadają łukowe nadproża, a symetria fasady nadaje budynkowi elegancki, kamieniczny charakter, idealnie wpisujący się w pierzeję Targu Rybnego.

Wyposażenie

Współczesne wnętrza budynku zostały zaadaptowane na potrzeby muzealne, łącząc nowoczesną przestrzeń wystawienniczą z elementami rekonstrukcji historycznej. W podziemiach i na parterze odtworzono klimat dawnej drukarni. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą zabytkowe maszyny drukarskie, prasy ramowe, zecerskie kaszty z czcionkami oraz gilotyny do papieru z epoki.

Muzeum posiada bogatą kolekcję oryginalnych wydań „Gazety Olsztyńskiej”, dokumentów osobistych rodziny Pieniężnych, fotografii, a także polskich druków okolicznościowych i podręczników, które potajemnie kolportowano na Warmii. Wnętrza wyposażone są w gabloty wystawiennicze prezentujące historię Olsztyna i regionu (ze szczególnym uwzględnieniem plebiscytu z 1920 roku) oraz historię lokalnego dziennikarstwa.

Bibliografia

• Dom „Gazety Olsztyńskiej”, https://www.podrozezklasa.pl/dom-gazety-olsztynskiej, [dostęp: 12.09.2025].
• Dom Gazety Olsztyńskiej, https://visit.olsztyn.eu/place/342/dom-gazety-olsztynskiej, [dostęp: 12.09.2025].
• Muzeum – Dom Gazety Olsztyńskiej – oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Muzeum_%E2%80%93_Dom_Gazety_Olszty%C5%84skiej_%E2%80%93_oddzia%C5%82_Muzeum_Warmii_i_Mazur_w_Olsztynie, [dostęp: 12.09.2025].
• Strzyżewska Małgorzata, "Dom „Gazety Olsztyńskiej"", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1997, nr 2, s. 267-270.
• Strzyżewska Małgorzata, "Dom „Gazety Olsztyńskiej” - odbudowa siedziby i działalność muzeum", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2002, nr 4, s. 627-646.
• Strzyżewska Małgorzata, "Muzeum Dom „Gazety Olsztyńskiej” w latach 1992–2012", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2013, nr 2, s. 369-383.