Szlak Kopernikowski

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Tolkmicko, Tolkmicko, elbląski

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Dworzec kolejowy w Tolkmicku

Informacje ogólne

Dworzec kolejowy w Tolkmicku, zwany także stacją kolejową, to zabytkowy budynek infrastruktury kolejowej powstały dla obsługi linii Kolei Nadzalewowej. Obiekt został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych w 1995 r. pod numerem A-448, a wraz z nim również przylegający budynek toalet stacyjnych (nr rejestru A-3814).

Lokalizacja

Dworzec kolejowy położony jest przy ulicy Morskiej 4, bezpośrednio nad brzegiem Zalewu Wiślanego. Budynek znajduje się w centrum historycznej zabudowy miasta, w bezpośredniej bliskości portu, co miało zasadnicze znaczenie dla jego funkcjonowania w przeszłości.

Historia

Budowa i inauguracja

Kolej Nadzalewowa, nosząca oficjalną niemiecką nazwę Haffuferbahn (HUB – od Haff, czyli Zalew, Ufer, czyli brzeg, oraz Bahn, czyli kolej), to linia kolejowa wybudowana w latach 1897–1899. Ideę budowy kolei wzdłuż brzegu Zalewu Wiślanego zrodziła się z inicjatywy lokalnych ziemian i biznesmenów, zwłaszcza Ernsta Hantela z Fromborka – przedsiębiorcy zajmującego się produkcją mleczarską i młynarstwem – który przez dziesięciolecia walczył o pozwolenie na realizację inwestycji z władzami w Berlinie i Kapitułą Katedralną, która jako właściciel dużych posiadłości ziemskich miała decydujący głos w tej sprawie. Ostatecznie realizatorem przedsięwzięcia została prywatna spółka akcyjna Ostdeutsche Eisenbahn Gesellschaft z siedzibą w Królewcu. Nadzór nad pracami budowlanymi sprawowali inżynierowie Lucht i Baum, przy czym nazwisko tego ostatniego utrwaliło się w popularnym żartobliwym rozwinięciu skrótu HUB – „Hantel und Baum". W maju 1899 r. ukończono budowę odcinka łączącego Elbląg z Fromborkiem, a we wrześniu tego samego roku oddano do użytku całą linię od Fromborka do Braniewa. Dworzec w Tolkmicku, będący główną stacją na trasie, został zbudowany w 1901 r., a jego inauguracja wiązała się z uruchomieniem pełnego ruchu pasażerskiego i towarowego na całej linii. Twórcy Kolei Nadzalewowej wykazali się pragmatyzmem w wyborze normalnego rozstawu szyn (1435 mm) zamiast znacznie tańszego w realizacji rozstawu wąskotorowego. Umożliwiło to bezproblemowe połączenie z siecią kolejową Prus Wschodnich oraz bezpośredni transport towarów z innych ośrodków regionu.

Funkcjonowanie w okresie cesarskim

Po otwarciu linii Kolej Nadzalewowa stała się nie tylko arterią ekonomiczną regionu, ale również obiektem o znaczeniu turystycznym. Linia oferowała regularne połączenia pasażerskie dla turystów i mieszkańców, a jednocześnie pełniła ważną funkcję gospodarczą, transportując towary handlowe i produkty rolne z regionu. Kolej Nadzalewowa zyskała szczególne znaczenie po 1898 r., kiedy cesarz Wilhelm II (1859-1941) nabył majątek w Kadynach i rozpoczął tam regularnie organizować manewry i polowania aż do wybuchu pierwszej wojny światowej. Pociągi cesarskie przewożące jego Cesarską Mość i cały aparat dworski przejeżdżały przez Tolkmicko, czyniąc stację głównym punktem przesiadkowym dla członków dworu i oficerów eskorty. W latach trzydziestych XX w. – już za czasów Republiki Weimarskiej – ruch na linii dynamicznie wzrastał, a linia przewoziła ponad 400 tysięcy pasażerów rocznie oraz około 250 tysięcy ton ładunków. Dworzec pełnił funkcję węzła transportowego, gdzie odbywała się przesiadka pasażerów kierujących się do Krynicy Morskiej drogą morską. Na terenie stacji funkcjonowała parowozownia, warsztat naprawy wagonów oraz budynek spedycji, w którym prowadzono przeładunek towarów między transportem kolejowym a statkami.

Okres powojenny

Po drugiej wojnie światowej ruch pasażerski na linii zamarł, jednak dworzec przez kolejne dekady obsługiwał transport towarowy i pojedyncze połączenia specjalne dla potrzeb gospodarki lokalnej. Jednak z przyczyn ekonomicznych i technicznych regularny ruch pociągów osobowych zawieszono 1 kwietnia 2006 r. Ostatni pociąg pasażerski zatrzymał się w Tolkmicku 7 lipca 2013 r., kończąc erę regularnych połączeń turystycznych prowadzonych przez Pomorskie Towarzystwo Miłośników Kolei Żelaznych. Budynek dworca, przez wiele lat niezamieszkany i poddany degradacji, zakupiła w 2017 r. osoba prywatna – przedsiębiorca Adam Stankiewicz – z zamiarem przeprowadzenia generalnego remontu. Prace remontowe, prowadzone pod nadzorem wojewódzkiego konserwatora zabytków, obejmują odrestaurowanie elewacji, przywrócenie autentycznych elementów architektonicznych oraz zaplanowanie nowego przeznaczenia obiektu. Wśród rozpatrywanych opcji funkcji dworca wymienia się m.in. utworzenie lokalnego browaru artystycznego lub ośrodka turystyczno-edukacyjnego.

Architektura

Charakter stylistyczny i budulec

Dworzec kolejowy w Tolkmicku reprezentuje architekturę secesyjną w wydaniu pruskim, charakterystyczną dla budownictwa kolejowego przełomu XIX i XX w. Styl secesji odznacza się organiczną integracją formy z funkcją, przy czym elementy dekoracyjne służą jednocześnie celom konstrukcyjnym i nawiązują do lokalnych tradycji budowlanych. Budynek wzniesiono z cegły ceramicznej licowej, połączonej tradycyjnym sposobem murarskim, co stanowi przykład charakterystycznej dla Prus Wschodnich architektury obiektów infrastruktury transportowej. Piętra i poddasze wykonane zostały w konstrukcji muru pruskiego – specyficznego dla tego regionu systemu szkieletowo-ceglanego, w którym drewniane belki poprzeczne, widoczne z zewnątrz, tworzą dekoracyjny ryglowy wzór wypełniony cegłą.

Dworzec charakteryzuje się asymetryczną, dynamiczną bryłą o złożonym planie, typową dla secesyjnej architektury dworcowej. Budynek jest czterokondygnacyjny, z wyraźnie zaznaczonym pionowym akcentem – charakterystyczną wieżyczką o podstawie prostokątnej, zwężającą się w górnych partiach i zwieńczoną czterospadowym dachem z dachówki ceramicznej. Wieżyczka stanowi dominujący element kompozycji architektonicznej. Pełniła ona podwójną funkcję – sygnalizacyjną dla podróżnych oraz estetyczną, wyraźnie dominując nad otaczającą zabudową miasteczka. Fundament i kondygnacja podziemna wzniesione są z cegły, połączonej tradycyjną zaprawą wapienną, która zapewniała trwałość mimo wilgoci związanej z bezpośrednim sąsiedztwem Zalewu Wiślanego. Dachy kryje tradycyjna dachówka ceramiczna w kolorze ceglastym, stanowiąca część pejzażu architektonicznego Prus Wschodnich.

Elewacje i detale architektoniczne

Elewacje budynku urozmaicone są rytmem okien zamkniętych półokrągłymi lub ostrokątnymi zwieńczeniami, charakterystycznymi dla secesji. Dekoracyjny charakter elewacji wzmacniają ryglowe elementy muru pruskiego – drewniane belki przekrojowe widoczne na fasadzie, które tworzą charakterystyczny wzór wypełniony cegłą. W dworcu tolkmickim rozwiązanie to zachowało się w oryginalnej, niezmienionej formie, stanowiąc wierny przykład pruskiej tradycji budowlanej. Fasady zdobiło wielobarwne tynkowanie, którego resztki zachowały się dotychczas pod warstwami późniejszych renowacji. Wejścia główne oraz boczne umieszczone zostały w punktach uzasadnionych funkcjonalnie – prowadząc do hali poczekalni, kas biletowych i pomieszczeń biurowych. Portal główny obramowany jest ozdobnym gzymsem i glifami, co stanowiło próbę podniesienia rangi architektonicznej obiektu ponad poziom zwykłych prowincjonalnych stacji.

Wnętrze i rozkład pomieszczeń

Choć przez dziesięciolecia zaniedbań i prowizorycznych napraw wnętrze uległo znacznym zmianom, zachowała się autentyczna konfiguracja pomieszczeń charakterystyczna dla dworców z przełomu XIX i XX w. Hala poczekalni, wsparta na drewnianych słupach, oddzielona była od kas biletowych i pomieszczeń biurowych drewnianymi przegrodami. Klatka schodowa prowadzi na piętro, gdzie zlokalizowane były pokoje dla pracowników stacji oraz biuro zawiadowcy. Ze szczytu wieżyczki, do którego prowadzą schody, roztacza się widok na całą stację – dawniej stanowisko to służyło obserwacji ruchu kolejowego i sygnalizacji.

Przyległe obiekty

Dworzec połączony był bezpośrednio z budynkiem spedycji (magazynu towarowego), który stanowił integralną część kompleksu stacyjnego. Na terenie stacji funkcjonowała parowozownia z załogą maszynistów i pomocników, warsztat naprawczy wagonów, a także budynek toalet stacyjnych – zbudowany mniej więcej w tym samym stylu co dworzec, który od czasu remontu w 1995 r. objęty został ochroną osobnym wpisem do rejestru zabytków.

Stan obecny

Współcześnie dworzec kolejowy w Tolkmicku pozostaje jednym z najcenniejszych zachowanych zabytków Kolei Nadzalewowej. Obiekt znajduje się w trakcie prac remontowych i konserwatorskich, mających na celu przywrócenie mu wartości użytkowej oraz ochronę historycznej substancji budowlanej. Budynek nie pełni już funkcji kolejowych, jednak jego architektura i położenie sprawiają, że posiada istotny potencjał turystyczny oraz kulturowy.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty historyczne i muzealne#Tolkmicko