Grodzisko stożkowate zw. Górą Świętego Jana w Sampławie

Informacje ogólne

Grodzisko pochodzi prawdopodobnie z wczesnego średniowiecza, stanowiło niegdyś strażnicę pruską lub siedzibę rycerską.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Grodzisko znajduje się w centrum wsi położonej w odległości 4 km na zachód od Lubawy i około 13 km na południowy wschód od Iławy, przy drodze krajowej nr 15. Grodzisko usytuowane jest ok. 150 m od drogi krajowej nr 15, po jej północnej stronie, i około 100 m na zachód od koryta rzeki Sandeli. Od południowego zachodu grodzisko styka się z krawędzią wysoczyzny morenowej, natomiast z pozostałych stron jego obszar ograniczają głębokie jary, wykorzystywane rolniczo.

Historia

Sampława była lokowana w 1339 r. na prawie chełmińskim, kiedy to wielki mistrz krzyżacki Dytrych von Altenburg (zm. 1341) nadał Tyderykowi (albo Fryderykowi) ze Skarlina 10 łanów ziemi na prawie chełmińskim, nakładając na właściciela obowiązek konnej służby wojskowej.

Omawiany obiekt jest małym stożkowatym grodziskiem, pochodzącym prawdopodobnie z okresu późnego średniowiecza. Stanowił niegdyś strażnicę pruską lub siedzibę rycerską – mógł być niewielkim grodem o charakterze jednodworczym. Usytuowane na wzgórzu grodzisko, otoczone było fosą i wałem ziemnym. Przypuszcza się, że funkcjonowało ono w okresie od XIII do XV w. Niewykluczone, że właśnie w tym miejscu mieściła się siedziba Szymona z Sampławy, który w 1454 r. odegrał istotną rolę w działaniach wymierzonych przeciwko zakonowi krzyżackiemu.

Z biegiem czasu miejsce to nabrało religijnego znaczenia, gdyż w XIX w. znajdowała się tu kaplica św. Jana Chrzciciela, od której pochodzi dzisiejsza nazwa wzgórza. Góra Świętego Jana to dziś malowniczy punkt widokowy, skrywający ślady dawnej obecności człowieka na ziemi lubawskiej.

Stan obecny

Grodzisko ma kształt stosunkowo regularnego kopca o ściętym wierzchołku, którego podstawa ma wymiary około 70 x 55 m. Na jego szczycie widoczne jest niewielkie, owalne obniżenie, usytuowane niesymetrycznie względem osi obiektu. W miejscu, gdzie grodzisko łączy się z wysoczyzną morenową, zachowało się płytkie zagłębienie, interpretowane jako pozostałość fosy. Wzniesienie dominuje nad otaczającymi je obniżeniami terenu na wysokość około 12 m, natomiast średnica jego partii szczytowej wynosi od 10 do 14 m.

W 1968 r. na terenie grodziska przeprowadzono krótkie prace badawcze o charakterze rozpoznawczo-sondażowym, którymi kierował Andrzej Kola. W ich trakcie stwierdzono obecność warstw kulturowych o miąższości sięgającej ok. 90 cm, w których występował gruz ceglany interpretowany jako pozostałość dziewiętnastowiecznej kaplicy, fragmenty ceramiki oraz liczne ślady spalenizny. Dodatkowe badania powierzchniowe w otoczeniu grodziska pozwoliły ustalić, że po stronie południowo-wschodniej, na obszarze wysoczyzny morenowej, funkcjonowała osada związana chronologicznie z użytkowaniem grodziska.

Bibliografia

• Dawne osiedla słowiańskie na Pomorzu, „Młody Gryf”, 1933, R. III, nr 39, s. 4-5.
• Falkowski Jan, Ziemia lubawska – przyroda, historia, osadnictwo, społeczeństwo, gospodarka, Toruń 2006, s. 104-105.
• Grążawski Kazimierz, Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa, Olsztyn 2009, s. 203.
• Grążawski Kazimierz, Ziemia lubawska we wczesnym średniowieczu (od VIII do pierwszej połowy XIII wieku), w: Lubawa. Dzieje miasta i regionu, red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 73.
• Grodziska i szlaki Prusów, https://grodziska.eu/ziemia-sasinow/, [dostęp: 12.09.2025].
• Liek Gustav, Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej, red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 410.
• Kola Andrzej, Grody ziemi chełmińskiej w późnym średniowieczu, Toruń 1991, s. 208.
• Kujot Stanisław, Dzieje Prus Królewskich, cz. 1: Do roku 1309, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 1913, R. 20, s. 176-177.
• Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu, oprac. Krystyna Porębska, współpr. Maksymilian Grzegorz, red. Marian Biskup, Wrocław i in. 1971, s. 113.
• Sypek Robert, Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego, cz. 2: Pomezania, Ziemia Sasińska i Ziemia Lubawska, Warszawa 2000, s. 123.
• Śliwiński Józef, Lubawa. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1982, s. 25.
• Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach, [Rybno 2015], s. 44-45.