Szlak Kopernikowski

Katedra św. Mikołaja w Elblągu

Katedra św. Mikołaja w Elblągu

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Katedra św. Mikołaja w Elblągu

Katedra św. Mikołaja w Elblągu

Elbląg, Elbląg, elbląski

Katedra św. Mikołaja w Elblągu

Katedra pw. św. Mikołaja w Elblągu

Informacje ogólne

Katedra pw. św. Mikołaja należy do diecezji elbląskiej powstałej w 1992 r. Od tego samego roku świątynia pełni funkcję katedry diecezjalnej. Jest to najstarsza parafia w Elblągu, a świątynia stanowi jeden z najwybitniejszych zabytków sakralnych północnej Polski. Budynek został wpisany do rejestru zabytków.

Położenie geograficzne

Katedra św. Mikołaja zlokalizowana jest w centrum Starego Miasta Elbląga, przy ulicy Mostowej (obecnie ul. Mostowa 18–25), na terenie zabytkowego układu urbanistycznego średniowiecznego miasta, który koncentrował się wokół rynku miejskiego i siedziby władz miejskich. Świątynia góruje ponad starówką dzięki imponującej wieży, osiągającej wysokość około 97 metrów, co czyni ją jedną z najwyższych wież kościelnych na terenie Polski.

Historia

Początki i okoliczności powstania

Historia Katedry pw. św. Mikołaja ściśle wiąże się z narodzinami samego Elbląga jako ośrodka handlowego nad Zalewem Wiślanym. Zaledwie osiem lat po wydaniu przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Henryka von Hohenlohe (zm. 1249) dokumentu fundacyjnego miasta (10 kwietnia 1246 r.), pojawia się pierwsza historyczna wzmianka o świątyni. W dokumencie lokacyjnym miasta wymieniony jest już proboszcz kościoła św. Mikołaja, co świadczy, że przystąpiono do budowy świątyni w latach 40. XIII w., zapewne około 1240 r.

Wybór św. Mikołaja nie był przypadkowy – święty uznawany jest za patrona kupców, żeglarzy i podróżników, co doskonale odpowiadało funkcji miasta jako portu handlowego na szlakach bałtyckich i siedzibę kupców zaangażowanych w handel hanzeatycki. Zakon krzyżacki obdarzył parafię kościoła św. Mikołaja bogatym nadaniem w postaci 118 hektarów ziemi i lasu w pobliżu miasta, mającym zapewnić utrzymanie świątyni i duchowieństwa.

Etapy budowy i rozbudowy – XIII i XIV wiek

W pierwszej fazie budowy, ukończonej w 1284 r., powstała świątynia o charakterze trójnawowej hali z dwuprzęsłowym prezbiterium, wzmacnianym zewnętrznymi przyporami. Była to typowa forma średniowiecznego gotyku ceglanego na terytoriach pruskich nad Bałtykiem, gdzie cegła stanowiła podstawowy materiał budowlany ze względu na brak zasobów kamienia. Zastosowana tu technika wiązania ceglanych murów nosi nazwę wiązania wendyjskiego – system warstw podłużnych i poprzecznych cegły ułożonych według precyzyjnie opracowanego schematu, będącego najstarszym systemem wiązania na terytoriach krzyżackich.

Gwałtowny wzrost ludności miasta w drugiej połowie XIII w. sprawił, że istniejący już kościół okazał się za ciasny dla gromadzącej się tam wspólnoty. Przystąpiono zatem do jego fundamentalnej przebudowy, która przemieniła krótką pierwotnie strukturę. Przedłużono obie nawy boczne i wyrównano je wysokością z nawą główną, nadając całej bryle nowy, efektowny kształt hali – architektury typowej dla późniejszego gotyku północnoeuropejskiego, gdzie wszystkie nawy osiągają podobną wysokość. Jednocześnie wydzielono wyraźnie prezbiterium, otaczając je z dwóch stron kaplicami. Boczne wejścia do naw bocznych, zwłaszcza okazały portal północny zdobiony śladami pierwotnej terakoty – zdobionej i glazurowanej cegły – stanowiły główne elementy artykułujące elewacje boczne.

W pełni rozkwitu gotyku, między rokiem 1330 a 1380, przeprowadzono kolejną fundamentalną przebudowę. Podwyższono nawę główną, co sprowadziło strukturę do formy bazyliki – świątyni, gdzie główna nawa dominowała wyraźnie nad bocznymi. Równocześnie wzniesiono od strony zachodniej masywną wieżę, stanowiącą główny akcent architektoniczny miasta i symbol jego potęgi handlowej. Ściana wschodnia otrzymała nową artykulację poprzez zastosowanie pionowych pasów ceglanych (lizen) oraz dekoracji złożonych z glazurowanej cegły, której kolorowe pasy tworzyły geometryczne wzory charakterystyczne dla gotyku ceglanego na ziemiach pruskich. Z tego okresu pochodzą również pierwsze trójdzielne okna ostrołukowe – charakterystyczna dla gotyku forma, w której łuk ostry pozwala na bardziej efektywne przenoszenie ciężaru sklepień. Pełne zakończenie prac murarskich i uformowanie sylwetki kościoła zakończono około 1378 r. W tym czasie wnętrze uzyskało polichromię, zaś w 1397 r. zainstalowano organy, przebudowano zakrystię i wzniesiono emporę dla chóru dziecięcego. Wieżę, wykazującą już w XIV w. liczne spękania, wzmocniono dodatkowymi wieżami bocznymi, tworząc w ten sposób masywny, trójczęściowy korpus wieżowy.

Około połowy XIV w. dobudowano od północy kaplicę maryjną. Jej wschodnia część miała charakterystyczny dla gotyku ceglanego kształt pięcioboku (zamiast zwyczajnego prostokąta) – wyrafinowane architektoniczne rozwiązanie, które nadało całej strukturze bardziej dynamiczny i ozdobny wygląd. W latach 1378–1428 dobudowano pomiędzy przyporami kolejne kaplice, rozmieszczone regularnie wzdłuż bocznych ścian korpusu. Każda kaplica otrzymała własny ołtarz, każda też miała osobną relikwię lub wizerunek świętego. W ostatniej ćwierci XV w. podniesiono mury naw bocznych do wysokości nawy głównej, przywracając kościołowi efektowny, pełny układ hali – tym razem jednak pełnej, gdzie wszystkie części osiągają zbliżoną wysokość. Prace te ukończono około 1511 r. Tym samym kościół zyskał ostateczny wygląd, który miał przetrwać aż do XX w. – była to siedmioosiowa, trójnawowa hala gotycka reprezentująca dojrzałą formę gotyku ceglanego.

Okres reformacji i rozłamów wyznaniowych (XVI–XVII wiek)

Historia konfesyjnych sporów w Elblągu rozpoczęła się na początku XVI w., choć potwierdzenie w dokumentach przyjęcia nauki Marcina Lutra sięga lat 1520–1530. Niesprecyzowana data przyjęcia reformacji wynika z tego, że proces laicyzacji Elbląga przebiegał stopniowo, bez spektakularnych zerwań z przeszłością. Znaczący przełom nastąpił w 1557 r., kiedy to miasto otrzymało od króla Zygmunta II Augusta przywilej rozdawania komunii pod dwiema postaciami – przywilej stricte protestancki. Jednak kluczowy moment w dziejach kościoła św. Mikołaja nastąpił w 1573 r. Pomimo wcześniejszych ustaleń z władzami kościelnymi, rada miasta nakazała jezuitom opuszczenie miasta i luteranie przejęli kościół św. Mikołaja. Stał się on wówczas głównym kościołem protestanckim dla społeczności luterańskiej, co miało spowodować liczne restrykcje ze strony polskich władców. Sytuacja religijna ulegała zmianom wraz z dynamiką polityczną – w 1576 r., po wsparciu króla Stefana Batorego w wojnie z Gdańskiem, Elbląg otrzymał przywilej wolnego wyznawania konfesji augsburskiej.

Przełom nastąpił w 1616 r., kiedy to biskup warmiński Szymon Rudnicki (1552–1621), energiczny uczestnik soboru trydenckiego i reformator diecezji warmińskiej, przeprowadził udaną negocjację z radą miasta. Na podstawie zawartej ugody protestanci oddali katolikom kościół św. Mikołaja „razem ze wszystkimi posiadłościami i prawami". Jednak zgoda ta była negocjowana na bardzo rygorystycznych warunkach. Katolicy nie mogli organizować uroczystych procesji przez miasto – taki zakaz miał zapobiec demonstracjom wiary i konfliktom wyznaniowym. Ponadto w Elblągu nie mogły pracować żadne zakony, w szczególności jezuici, których rada miasta szczególnie obawiała się jako potencjalnego zagrożenia dla protestanckiej tradycji miasta. W 1617 roku biskup Rudnicki dokonał konsekracji kościoła, formalizując jego powrót do wspólnoty katolickiej.

Pożar 1777 r. i konsekwencje

26 kwietnia 1777 r. piorun uderzył w wieżę kościoła, która stanęła w płomieniach, za nią zaś cały kościół. Choć zdołano wynieść część wyposażenia, nie udało się opanować ognia, który strawił wieże, dachy i sklepienia drewniane, niszcząc przy tym wiele bezcennych elementów wyposażenia, które pozostały w budynku. Zniszczenia były katastrofalne – zawaliły się gotyckie sklepienia, niszcząc ołtarz główny i wiele innych części wyposażenia. Szczególną stratę stanowiła utrata pokrywy chrzcielnicy z brązu, która nigdy nie została odrestaurowana. W trudnej sytuacji finansowej miasto nie mogło odbudować świątyni w jej pierwotnym kształcie gotyckim. W latach 1787–1788 rozebrano wszystkie trzy wieże, kościół obniżono o ponad 6,5 m poprzez zmniejszenie wysokości murów, a całą strukturę pokryto drewnianymi sklepieniami żaglastymi w stylu barokowym. Dach trójkalenicowy zastąpiono dwuspadowym. Próbowano nadać wtedy kościołowi wygląd barokowy poprzez otynkowanie ścian i filarów oraz przemalowanie białą farbą wszystkich polichromowanych wcześniej rzeźb. W 1790 r. został zrekonstruowany ołtarz główny. W kościele stopniowo pojawiało się nowe wyposażenie – w 1850 r. położono nową marmurową posadzkę, którą sprowadzono z Belgii.

Najważniejszą inwestycją tamtego okresu było dobudowanie w latach 1906–1907 nowej wieży, wznoszonej w miejscu zniszczonego przez pożar masywu trójwieżowego. Wieża ta otrzymała hełm w formie nawiązującej do historycznego kształtu, lecz uproszczonej w stosunku do pierwotnego gotyckiego projektu.

Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa

12 lutego 1945 r. Elbląg został zdobyty przez Armię Czerwoną po trzytygodniowych, niezwykle zaciętych walkach. Zniszczenia miasta były katastrofalne – oceniano, że Stare Miasto zostało zburzone w 98 procentach. Podobnie jak wiele innych zabytków miasta, katedra św. Mikołaja poniosła ogromne straty – wewnątrz wypaliły się wnętrza, zawalił się dach wraz ze sklepieniami nad nawami, częściowo zniszczona została wieża (choć zachowała stalową konstrukcję hełmu).

Systematyczna odbudowa świątyni prowadzona była w latach 1954–1965. Prace konserwatorskie i restauracyjne, przebiegające przez kolejne dziesięciolecia, miały na celu przywrócenie świątyni jak największego podobieństwa do pierwotnego wyglądu, choć z koniecznym uwzględnieniem zniszczeń nieodwracalnych. Po wojnie zgromadzono w katedrze liczne bezcenne zabytki pochodzące z innych, już nieistniejących kościołów miasta, tworząc świątynię-muzeum sztuki sakralnej.

Charakterystyka architektoniczna – gotyk ceglany

Katedra św. Mikołaja reprezentuje dojrzałą i zaawansowaną formę gotyku ceglanego charakterystyczną dla terytoriów pruskich, będącą wyrazem bogactwa handlowego miast hanzeatyckich. Budowla powstała na planie siedmioosiowego (siedem przęseł oznacza siedem pól pomiędzy filarami) trójnawowego korpusu, w którym nie wyodrębnia się wyraźnie prezbiterium od głównego ciągu nawy. Wszystkie trzy nawy kościoła osiągają zbliżoną wysokość – takie rozwiązanie architektoniczne nazywa się „halą całkowicie wyniesioną". Efekt wizualny jest taki, że wnętrze stanowi jedną, otwartą przestrzeń, bez wyraźnego podziału między nawą główną a bocznymi – rozwiązanie nowe i niestandardowe dla średniowiecza.

Rozmieszczenie i konstrukcja filarów

Wnętrze wsparte jest na ośmiobocznych filarach – smukłych, ośmiobocznych w przekroju słupach, które dzielą przestrzeń na nawy i przęsła. Takie filary były typowe i praktyczne dla architektury ceglanej, ponieważ ośmioboczny kształt pozwala na eleganckie rozmieszczenie gurtów, czyli żeber sklepiennych, które rozkładają obciążenie w kierunkach optymalnych. Na przekrojach filarów osiem gurtów odpowiada ośmiu bokom przekroju, tworząc harmonijny system przenoszenia mas.

System sklepienia

Nad kaplicą maryjną zastosowano sklepienie gwiaździste czteroramienne – zaawansowaną technikę, w której żebra tworzą wzór podobny do gwiazdy. Empora (podwyższona galeria wewnątrz kościoła) nad kaplicą maryjną nakryta jest sklepieniem gwiaździsto-sieciowym – jeszcze bardziej złożonym systemem żeber krzyżujących się w sieć gęstych linii, tworzących wrażenie geometrycznej sieci. Po pożarze 1777 r. drewniane sklepienia żaglaste, choć prostsze, stanowią godne rozwiązanie, które chroni wnętrze i umożliwia przeprowadzanie nabożeństw.

Wystrój elewacji zewnętrznej

Elewacja wschodnia podzielona jest równomiernie rozmieszczonymi lizenami – pionowymi paskami ceglanych wysunięć. Pomiędzy nimi umieszczono dwa trójdzielne okna ostrołukowe, czyli okna złożone z trzech wertykalnych przęseł oddzielonych filarkami, zwieńczone charakterystycznym łukiem ostrym. Elewacja zwieńczona jest trzema trójkątnymi szczytami, z których każdy ma indywidualną formę – rozwiązanie służące artykulacji bryły i dodaniu jej dynamiki wizualnej.

Elewacje boczne kościoła przebite są dużymi czterodzielnymi ostrołukowymi oknami – oknami złożonymi z czterech wertykalnych sekcji. W każdym polu między filarami naw bocznych urządzono małą kaplicę. Połączono je z głównym korpusem kościoła wąskim przejściem, tworząc osobne przestrzenie do modlitwy wzdłuż bocznych ścian.

Wieża

Wieża, przylegająca bezpośrednio do kościoła, posiada podstawę kwadratową. Wykonana z cegły, ma wysokość około 97 m, co czyni ją jedną z najwyższych wież kościelnych w Polsce. Zwieńcza ją szczyt w formie hełmu. Portal główny, umieszczony od strony zachodniej (u podstawy wieży), jest bogato zdobiony i wykonany z wielouskokową archiwoltą.

Wyposażenie kościoła

Chrzcielnica z 1387 r.

Wnętrze katedry zawiera szereg bezcennych zabytków reprezentujących wszystkie okresy historii świątyni. Jednym z najcenniejszych jest gotycka chrzcielnica z brązu, wykonana w 1387 r. przez elbląskiego mistrza Bernhausera. Została sfinansowana przez burmistrza Gerarda i proboszcza Jana Dumlingburga. Wysokość chrzcielnicy wynosi 115 centymetrów. Czasza w kształcie kielicha podtrzymywana jest przez osiem leżących lwów, na których grzbietach spoczywa ośmioboczny nodus (podium). Przedstawiono w nim ośmiu proroków Starego Testamentu zapowiadających przyjście Zbawiciela. Również ośmioboczna czasza podzielona została na pola, na których umieszczono reliefy scen: Zaślubiny Marii, Zwiastowanie, Nawiedzenie, Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli, Ofiarowanie w świątyni, Chrzest Chrystusa, Chrystus i Maryja w majestacie. Całość zwieńczona została podwójnymi i potrójnymi arkadami gotyckimi. Czaszę okala napis w języku niemieckim: „Po narodzeniu naszego Pana w 1387 r. chrzcielnicę wykonał mistrz Bernhuser za plebana Jana Dumlingburga i burmistrza Gerarda”. Pokrywa chrzcielnicy zaginęła po pożarze w 1777 r. i nigdy nie została odrestaurowana.

Ołtarze i wyposażenie powojenne

Po zniszczeniach II wojny światowej zgromadzono w katedrze liczne bezcenne obiekty sztuki sakralnej pochodzące z nieistniejących już kościołów miasta, wśród których znajduje się ołtarz boczny z kościoła Trzech Króli – dwuskrzydłowa, drewniana nastawa ołtarzowa, datowana na 1520 r. i wykonana przez Mistrza Schofsteina. Wnętrze zawiera również średniowieczne płyty nagrobne, w tym płytę Jana Grölle z 1355 r. – najstarszy zabytek w katedrze. Wyposażenie barokowe obejmuje ambonę, konfesjonały i inne liturgiczne umeblowanie charakterystyczne dla epoki.

Historia współczesna i status katedralny

Po zakończeniu II wojny światowej świątynia przez długie lata funkcjonowała jako zwykła parafia. Przełom nastąpił w 1992 r., kiedy to papież Jan Paweł II bullą „Totus Tuus Poloniae Populus" powołał do życia diecezję elbląską (25 marca 1992 r.). W związku z tym kościół św. Mikołaja został podniesiony do godności katedry diecezjalnej. 17 maja 1992 r. odbył się ingres pierwszego biskupa elbląskiego Andrzeja Śliwińskiego.

Dziś katedra św. Mikołaja stanowi centrum życia religijnego diecezji elbląskiej, siedzibę biskupa, a zarazem jeden z najważniejszych zabytków Warmii i Mazur. Przechowywana w niej kolekcja sztuki sakralnej, gromadzona przez dziesięciolecia, stanowi jedną z bogatszych zbirów obiektów średniowiecznych i nowożytnych w regionie.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty sakralne#Elbląg