Szlak Kopernikowski

Kościół Mariacki w Elblągu

Kościół Mariacki w Elblągu

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Kościół Mariacki w Elblągu

Kościół Mariacki w Elblągu

Elbląg, Elbląg, elbląski

Kościół Mariacki w Elblągu

Kościół Mariacki w Elblągu

Informacje ogólne

Rzymskokatolicki, docelowo zdesakralizowany, kościół Najświętszej Marii Panny (niem. Marienkirche, St. Marien) był najstarszym dominikańskim ośrodkiem religijnym w mieście. Obiekt został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych jako zespół klasztorny dominikanów. Obecnie mieści się w nim Centrum Sztuki Galeria EL.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół zlokalizowany jest przy ul. Kuśnierskiej 6. Lokalizacja kościoła Marii Panny była typowa dla założeń zakonów mendykanckich (żebraczych). Świątynia wzniesiona została na obrzeżach miasta, poza jego średniowiecznymi murami, lecz bezpośrednio do nich przylegając. Wybór miejsca podyktowany był zarówno potrzebami funkcjonalnymi – dostępnością i możliwością niezakłóconego wykonywania funkcji duszpasterskich, jak i założeniami strategiczno-cywilizacyjnymi charakterystycznymi dla tego okresu ekspansji krzyżackiej.

Historia

Początki i fundacja (1238–1288)

Historia kościoła Najświętszej Marii Panny sięga czasów średniowiecznego podboju ziem pruskich przez zakon krzyżacki. W 1238 r. mistrz krajowy zakonu w Prusach Herman von Balk wydał dokument fundacyjny pozwalający dominikanom przybywającym z krakowskiego konwentu na osiedlenie się w Elblągu i założenie wspólnoty zakonnej. Lokalizacja nie była przypadkowa – dominikanie, stanowiący zakon żebraczy zajmujący się kaznodziejstwem i spowiedzią, tradycyjnie umiejscawiani byli na obrzeżach miast handlowych, szczególnie w terenach nowo podbitych, gdzie pełnili funkcję nie tylko duszpasterską, lecz także cywilizacyjną i administracyjną.

W roku 1246 dominikanie uzyskali specjalną koncesję na wzniesienie kościoła dedykowanego Matce Bożej oraz zabudowań klasztornych. Równocześnie otrzymali prawo do prowadzenia własnej cegielni – decyzja o charakterze strategicznym, bowiem okolice Elbląga, jak cały rejon basenu Morza Bałtyckiego, były pozbawione naturalnych złóż kamienia, co czyniło cegłę głównym materiałem budowlanym w regionie.

Budowę rozpoczęto około połowy XIII w. od wzniesienia prezbiterium wraz z przylegającymi pomieszczeniami – zakrystią i dwoma niewielkimi aneksami usytuowanymi na zachodniej stronie zakrystii. W tym samym czasie powstało domniemane oratorium klasztorne, które z czasem stało się głównym prezbiterium świątyni publicznej.

Historia budowy kościoła splatała się z burzliwymi wydarzeniami politycznymi w regionie. Prace wstrzymało powstanie ludów bałtyjskich, które w latach 1260–1274 było ostatnią próbą oporu miejscowej ludności przed podbojem krzyżackim. Po stłumieniu powstania oratorium przebudowano, nadając mu cechy architektoniczne wczesnego gotyku.

Kolejną katastrofą okazał się pożar miasta, do którego doszło około 1288 roku. Zniszczenia były poważne – uszkodzone zostały ściany kościoła, zwłaszcza jego górne partie. Podczas prac naprawczych rozbudowano strukturę o część nawową i jednocześnie podwyższono prezbiterium. W czternastym stuleciu dobudowano dodatkową nawę od strony południowej, która pierwotnie była niższa od nawy głównej i posiadała własny dach. W końcu tego wieku powstał dwunawowy, czteroprzęsłowy korpus kościoła – układ już bliski formie ostatecznej. Równolegle wzniesiono krużganek klasztorny, przylegający do budynku od północy i pełniący rolę komunikacyjno-funkcjonalną, typową dla zakonnych założeń tego okresu.

Wielki pożar 1504 roku i renesansowa rekonstrukcja

Przełomowym momentem w dziejach świątyni okazał się rok 1504. Pożar, który pochłonął znaczne fragmenty miasta, dotknął bezpośrednio strukturę kościoła. Sklepienia naw, szczyty oraz większość wyposażenia wnętrza uległy zniszczeniu lub spaleniu. Na szczęście wytrzymała najstarsza część budynku – prezbiterium, które jako najstarsze i najbardziej grubościenne, przetrwało ten kataklizm niemal bez uszkodzeń.

Natychmiastowe podjęcie odbudowy świadczy o znaczeniu kościoła w strukturze społecznej miasta. Prace zostały ukończone w 1514 r. W trakcie rekonstrukcji zdecydowano się na fundamentalną przebudowę układu przestrzennego. Nawę południową podwyższono do poziomu nawy głównej, co pozwoliło na przykrycie obu naw wspólnym dachem, zaakcentowanym sygnaturką i nadanie całemu korpusowi kształtu hali – architektury typowej dla późnogotyckich świątyń północnoeuropejskich. Obie nawy otrzymały nowe sklepienia siatkowe z charakterystycznymi dla tego okresu motywami gwiaździstymi. Jednocześnie przeprojektowano oba szczyty – zachodni i wschodni – aby odpowiadały nowym proporcjom budynku.

Epoka reformacji (1542–1777)

Przez niemal trzy wieki kościół spełniał rolę głównego ośrodka życia religijnego dla społeczności katolickiej Elbląga. Jednak w drugiej ćwierci szesnastego wieku w miastach Prus Królewskich rozwinęła się myśl reformacyjna. Luteranizm znalazł podatny grunt wśród elbląskiego mieszczaństwa. W 1542 r. ostatni dominikanie podjęli decyzję o opuszczeniu klasztoru. Zakonnicy przekazali klasztor oraz kościół radzie miejskiej. Rada, działając pod presją ewangelicko-nastawionych patrycjuszy i szerokich warstw mieszczańskich, przekazała świątynię parafii ewangelickiej. Tym samym kościół Mariacki stał się pierwszą i jednocześnie główną świątynią protestancką w mieście, funkcję tę pełniąc nieprzerwanie przez kolejnych przeszło czterysta lat.

Zabudowania klasztorne zostały w części przystosowane do celów mieszkalnych, a w części do pełnienia funkcji gospodarczej. Istotne zmiany topograficzne dokonały się w XVII w., wówczas to część wschodniego i północnego skrzydła klasztoru rozebrano, aby powiększyć teren będący cmentarzem przyklasztornym. Do dzisiaj zachował się krużganek, który w drugiej połowie XVIII w. przeszklono podczas przeprowadzonych modernizacji. W trzeciej dekadzie dwudziestego wieku obniżono poziom posadzki krużganka.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Charakterystyka architektoniczna – gotyk ceglany

Kościół został wzniesiony na planie nieregularnego prostokąta. Składał się z dwunawowego, czteroprzęsłowego korpusu z wyodrębnionym prezbiterium, zamkniętym prostą ścianą, oraz przylegającej od północy trójprzęsłowej zakrystii. Od strony północnej do kościoła przylega zachowany krużganek, będący pozostałością dawnych zabudowań klasztornych. Część zachodnia korpusu poprzedzona jest szeroką kruchą, która bezpośrednio komunikuje się z oboma nawami.

Obiekt reprezentuje styl gotyku ceglanego. Zastosowanie cegły jako głównego materiału budowlanego nie było wynikiem estetycznego wyboru, lecz pragmatyczną konsekwencją braku naturalnych złóż kamienia. Jednak z czasem cegła stała się materiałem definiującym charakter całej architektury regionu, pozwalającym na tworzenie zaawansowanych technicznie rozwiązań.

Bryła budynku nie posiada ani wież narożnikowych, ani wysoko wysuniętych wieżyczek charakterystycznych dla innych wariantów architektury gotyckiej. Jedynym elementem dekoracyjnym są trójkątne szczyty zwieńczone sterczynami. Na zewnątrz kościół wspiera się na wysuniętych przyporach – masywnych pilastrach wzmacniających ściany. Między przyporami umieszczone są ostrołukowe okna trójdzielne, których konstrukcja opiera się na charakterystycznym łuku ostrołukowym, który przenosi ciężar bardziej efektywnie niż klasyczne łuki romańskie.

Szczyt fasady wypełniony został blendami ostrołukowymi rozmieszczonymi w trzech horyzontach, ze sterczynami wyrastającymi z krawędzi. Poniżej umieszczona jest para czterodzielnych okien ostrołukowych z maswerkami – zaawansowanym geometrycznym podziałem otworów okiennych na mniejsze segmenty. Szczyt wschodni korpusu podzielony jest lizenami pionowymi i zwieńczony sterczynami na obu krawędziach. Szczyt prezbiterium wypełniony jest blendami oraz ostrołukowymi niszami, nadając fasadzie bogaty wyraz dekoracyjny typowy dla architektury dominikanów w Prusach. We wschodniej ścianie korpusu i prezbiterium rozmieszczone są kolejne czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami.

Wewnątrz prezbiterium zawieszone jest sklepienie krzyżowo-żebrowe – zaawansowany system statyczny, w którym ceglanym żebrom powierza się przenoszenie obciążeń. Filary międzynawowe posiadają przekrój ośmioboczny – formy charakterystyczne dla architektury ceglanej na ziemiach pruskich. Nawy korpusu pozostały bez sklepień i nakryte są otwartą drewnianą więźbą dachową, co stanowi wskazanie na późnogotyckie uproszczenia strukturalne wprowadzone podczas rekonstrukcji po 1514 r.

Zabytki / Wyposażenie / Stan obecny i funkcja turystyczna

Wyposażenie i epitafia

Przez całe stulecia funkcjonowania jako świątynia protestancka, kościół gromadził bogatą kolekcję epitafiów i płyt nagrobnych. Ich ilość była nadzwyczajna – niemal całą posadzkę zarówno wewnątrz kościoła, jak i w krużganku pokrywały kamienne płyty fundowane przez miejscowy patrycjat. Te pamiątkowe obiekty stanowiły nie tylko epitafia zmarłych, lecz także funkcjonowały jako memento mori – wizualne przypomnienia o nieodwracalności śmierci.

Na większości płyt nagrobnych widniał niemiecki napis „Vor sich und seine Erben" (dla siebie i swoich spadkobierców) – który stanowił oznakę prawa własności grobu dla całej linii rodzinnej zarówno dla pokolenia teraźniejszego, jak i przyszłych pokoleń. W prezbiterium i krużganku pozostało kilka całych tablic i fragmenty płyt pochodzących z okresu XVI–XVIII w.

Obok tradycyjnych płyt nagrobnych, w kościele pojawiały się inne formy upamiętnienia – ozdobne kamienne tablice wmurowane bezpośrednio w ścianach i filarach. Tablice te nierzadko były bogato rzeźbione i zawierały ikonografię charakterystyczną dla okresu: portrety zmarłych, herby rodzinne, symbole śmierci. Dodatkową formą wyposażenia były chorągwie nagrobne – tkaniny zawieszane w trakcie pogrzebów osób związanych z zawodami wojennymi lub honorowymi stanowiskami. Niemiecki historyk i kartograf Moritz Georg Fuchs (1758–1835), który opublikował monografię miasta, wspominał o trzech takich chorągwiach nagrobnych, z których jeszcze dwie wisiały w prezbiterium, obok pomieszczenia zakrystii, za czasów jego empirycznych badań.

Okres wojen szwedzkich i transformacje nowożytne (1626–1817)

W pierwszej połowie XVII w., podczas wojny polsko-szwedzkiej (1626–1629), Elbląg znalazł się w epicentrum konfliktu zbrojnego. Po zdobyciu w 1626 r. miasta przez wojska szwedzkie króla Gustawa II Adolfa wiele zabudowań uległo zniszczeniu lub pożarom. Kościół Mariacki również doznał poważnych uszkodzeń. Po zawarciu rozejmu w Starym Targu (1629) miasto przystąpiło do odbudowy zniszczonych świątyń.

W roku 1817 dokonano istotnych zmian strukturalnych – rozebrano część budynków klasztoru dominikanów przylegających do świątyni. W samym kościele przeprowadzono ingerencje w stylu neogotyckim, charakterystycznym dla dziewiętnastowiecznego romantyzmu i zainteresowania średniowieczną estetyką.

Zniszczenia drugiej wojny światowej (1945)

Luty 1945 r. przyniósł świątyni kataklizm. Podczas oblężenia Elbląga przez armię sowiecką, intensywny ostrzał artyleryjski i bombardowania spowodowały poważne zniszczenia. Runęły sklepienia obu naw korpusu, co pociągnęło za sobą zawalenie się szczytu od strony wschodniej i znacznych partii szczytu strony zachodniej. Zabudowania klasztorne zostały niemal całkowicie zniszczone. Jedynie prezbiterium, zakrystia i krużganek wraz z dachami przetrwały te zniszczenia w stanie częściowo uszkodzonym. Po zakończeniu działań wojennych ruiny kościoła pozostawały przez wiele lat w stanie zaniedbania. Podjęto jedynie tymczasowe zabezpieczenie struktury, zaś całokształt klasztoru pozostawał niezabezpieczoną ruiną.

Odrodzenie obiektu jako ośrodka sztuki – Galeria EL (1961–obecnie)

Punkt przełomowy nadszedł w 1961 r. Artysta Gerard Kwiatkowski uzyskał zgodę władz miejskich na założenie pracowni malarskiej w kościele. Wspólnie z Januszem Hankowskim zorganizował w lipcu tego samego roku pierwszą wystawę swoich prac. Za oficjalną datę otwarcia Galerii EL uznaje się dzień 27 marca 1962 r. Galeria szybko zdobyła międzynarodowy rozgłos dzięki organizacji ambitnych przedsięwzięć artystycznych. Szczególnie znaczące okazały się Biennale Form Przestrzennych organizowane od 1965 r. Realizacje powstałe w trakcie I i II Biennale Form Przestrzennych (1965–1973) stanowiły formy przestrzenne twórców takiej rangi, jak Magdalena Abakanowicz czy Zbigniew Dłubak. Wiele z tych dzieł zostało umieszczonych w przestrzeni miejskiej Elbląga i zachowało się do dzisiaj.

Po międzynarodowym sukcesie I Biennale Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku przyznał środki finansowe na odbudowę kościoła. Prace remontowo-konserwatorskie wznowiono i ukończono w 1970 roku. W latach 1976–1982 przeprowadzono kolejne zabiegi adaptacyjne całego kościoła na cele wystawiennicze.

Dziś Kościół Mariacki funkcjonuje jako Centrum Sztuki Galeria EL – instytucja kultury oferująca wystawy sztuki współczesnej. Wnętrze świątyni celowo pozostawiono w stanie częściowo nieodrestaurowanym – mury noszą ślady zniszczeń, a wiele epitafiów i fragmentów płyt nagrobnych pozostawiono jako świadectwo minionych wieków. Brak sklepień w nawach korpusu stanowi świadome odniesienie do zniszczeń wojennych. W 2011 r. wzniesiono stalowo-szklaną konstrukcję dwukondygnacyjnej empory, która stanowi dodatkową powierzchnię ekspozycyjną.

Otaczające kościół fragmentaryczne pozostałości murów klasztoru, z zatopionymi w nich ostrołukowymi niszami epitafialnymi, tworzą całość zespołu zabytkowego. Ten palimpsest historii – od dominikańskiego klasztoru przez protestancką świątynię po współczesny ośrodek sztuki – stanowi niezwykłe świadectwo losów Prus Wschodnich i Elbląga.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty historyczne i muzealne#Elbląg