Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i świętej Anny w Lubawie

Informacje ogólne

Rzymskokatolicki kościół parafialny Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i świętej Anny jest jednym z najważniejszych zabytków sakralnych ziemi lubawskiej. Świątynia została wzniesiona w stylu gotyckim w XIV w. i przez stulecia była ważnym ośrodkiem życia religijnego regionu. Obecnie należy do metropolii gdańskiej, diecezji toruńskiej, dekanatu Lubawa. Obiekt został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych 20 marca 1957 r.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i świętej Anny zlokalizowany jest przy ul. Kościelnej 5 (dawna ulica Kaznodziejska, mieszcząca się w obrębie murów miejskich). Lubawa położona jest w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, na obszarze Pojezierza Iławskiego, w dolinie rzeki Sandeli, która jest lewobrzeżnym dopływem Drwęcy. Miasto leży przy drodze krajowej nr 15.

Historia

Źródła kościelne utrzymują, że pierwszy drewniany kościół w Lubawie zbudowano w 1233 r. Budowlę ceglaną w stylu gotyckim wzniesiono ok. 1330 r. Pierwszym plebanem w Lubawie, którego znamy imię, był Jan – występuje on jako świadek w dokumencie lokacyjnym (1326 r.). W latach 20. XV w. roczne beneficjum proboszcza w Lubawie wynosiło 6 grzywien srebra, a 30 lat później było o dwie grzywny mniejsze. Kościół był niszczony przez pożary w latach 1533 oraz 1545 i odbudowany w 1550 r. Ten drugi pożar wznieciły, płonące w świątyni, niedogaszone świece. Kościół wyszedł cało z pożaru, który w 1724 r. zniszczył całe miasto. Wokół świątyni rozpościerał się cmentarz, ujęty w obręb niskiego muru.

Niejasna jest kwestia patronatu świątyni. Dokument "Visitatio Strzészovina" 1672 za prawdopodobne uznaje dwie wersje – pierwotny patronat Błogosławionej Maryi Panny, a następnie dodanie do niej wezwania świętej Anny bądź nadanie dwóch patronatów jednocześnie, natomiast źródło "Visitatio Potockiana" 1706 wspomina jedynie o wezwaniu świętej Anny. Ta ostatnia wersja podawana jest najczęściej i jest najbardziej prawdopodobna, bowiem XX-wieczne źródła mówią o dekrecie Stolicy Apostolskiej z 7 kwietnia 1954 r., który zmienił tytuł kościoła ze Świętej Anny na Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i świętej Anny. Od momentu powstania świątyni mieści się tu główna parafia miasta.

Przy parafii powstało Muzeum Ziemi Lubawskiej, gdzie zgromadzono epitafia, obrazy oraz sakralne przedmioty złotnicze.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

W świątyni w kolejnych wiekach dokonywano różnych przeróbek, dodając elementy renesansowe. Około 1600 r. od strony południowej dobudowano zakrystię oraz przebudowano szczyt wschodni. Na początku XVII w. przebudowano kruchtę północną na kaplicę Aniołów Stróżów, a w XIX w. dobudowano prostokątne baptysterium. Po 1615 r. (a przed 1618 r.) od południa dobudowano kaplicę św. Barbary (Zwiastowania NMP), ufundowaną przez Magdalenę Mortęską, siostrę wojewody chełmińskiego Ludwika Mortęskiego (kaplica Mortęskich). Jerzy Dygdała kwestionuje pojawiający się w licznych opracowania rok 1582 jako czas budowy kaplicy. Jest to wspaniała późnorenesansowa budowla na planie kwadratu, z kulistymi otworami okiennymi umieszczonymi w ścianach, przykryta czterospadowym dachem, z sześciokątną latarnią zwieńczoną hełmem. W kaplicy w złoconym medalionie ołtarza znajduje się cudowna figurka Matki Boskiej Lipskiej. Pod kaplicą mieści się krypta grobowa rodziny Mortęskich.

Kościół jest orientowany, jednonawowy, wybudowany na planie prostokąta (16,4 x 32,4 m) z trójkondygnacyjną, czworoboczną wieżą (7,9 x 9,6 m), usytuowaną od zachodu. Zewnętrzne ściany kościoła zostały wzmocnione przyporami, które w narożnikach ustawiono pod kątem, a w innych miejscach prostopadle do ścian. Przypory ozdobiono blendami i sterczynami. Świątynia ma ostrołukowe okna.

Wyposażenie

Wnętrze świątyni charakteryzuje się bogatym wystrojem. Późnobarokowy, złocony ołtarz główny, pochodzący z 1723 r., wykonany został w pracowni rzeźbiarskiej lubawskiego snycerza Jerzego Dąbrowicza. W centralnej części ołtarza mieści się obraz Matki Boskiej Różańcowej, datowany na około 1600 r., zaś w retabulum ołtarz Ukrzyżowania z drugiego dziesięciolecia XVI w. W górnej części ołtarza znajduje się dwudziestowieczna kopia późnogotyckiego wizerunku św. Anny Samotrzeć. W prezbiterium kościoła, pod kątem w stosunku do wielkiego ołtarza, znajdują dwa boczne marmoryzowane ołtarze rokokowe, umieszczone tam w połowie XVIII w. Są to ołtarze Świętej Trójcy oraz Najświętszego Serca Pana Jezusa. Z nawy głównej do kaplicy Aniołów Stróżów zdobi wejście późnorenesansowy, rzeźbiony w drewnie portal, z kolei do kaplicy Mortęskich wiedzie podobny, ale już barokowy portal. Wśród zabytków znajdujących się w świątyni warto wyróżnić ambonę z pierwszej połowy XVII w. oraz barokową ławę, pochodzącą z tego samego stulecia, ozdobioną herbem Odrowąż, a także kartusze herbowe biskupów chełmińskich – Piotra Kostki (zm. 1595) oraz Wawrzyńca Gembickiego (1559-1624). Na uwagę zasługują również liczne epitafia, m.in.: wojewody chełmińskiego Ludwika Mortęskiego (1554-1615), wykonane po 1625 r., wojewody malborskiego i podskarbiego ziem pruskich Samuela Żalińskiego (zm. 1629) oraz jego żony Zofii Mortęskiej z 1629 r., burmistrza Lubawy Johanna Christiana Fabriciusa z 1678 r.

Kościół posiada także cenną kolekcję zabytkowej sztuki złotniczej. Wśród zbiorów znajdują się m.in.: piętnastowieczny kociołek na wodę święconą, srebrne i pozłacane kielichy z XV-XVII w., srebrna taca do ampułek z 1603 r., pozłacana srebrna monstrancja z 1689 r., pozłacane relikwiarz i puszka na komunikanty z końca XVII w., a także monstrancja, naczynie na oleje święte i łódka na kadzidło z 1715 r. W kościele znajduje się również kolekcja srebrnych wot pochodzących głownie z XVII i XVIII w.

Bibliografia

• "Corpus Inscriptionum Poloniae", t. 9: Województwo olsztyńskie, z. 1: Lubawa i okolice, wyd. Jarosław Wenta, Jan Wroniszewski, Toruń 1995, s. 9, 13-14, 47-101.
• Kategoria: Lubawa – fara, https://perlyziemilubawskiej.pl/index.php/category/lubawa_fara/, [dostęp: 5.09.2025].
• Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 266-291.
• "Lubawa. Dzieje miasta i regionu", red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 113, 120-121, 141, 143, 160-162.
• Śliwiński Józef, "Lubawa. Z dziejów miasta i okolic", Olsztyn 1982, s. 51, 55, 277-278.
• "Święta Anna w wierze, pobożności i sztuce – dawniej i dziś. Perspektywa uniwersalna i regionalna", red. Ewelina M. Mączka, Sylwia Mikołajczak, Olsztyn 2021, s. 49-51, https://uwm.edu.pl/wt/sites/default/files/u4/sw_anna.pdf, [dostęp: 5.09.2025].
• "Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno ok. 2015], s. 48-49.