Kościół pw. św. Bartłomieja Apostoła w Sampławie

Informacje ogólne

Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja Apostoła jest świątynią rzymskokatolicką, należącą do diecezji toruńskiej, dekanatu Lubawa. Parafia została erygowana w XIII w.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół znajduje się w centrum wsi zlokalizowanej w odległości 4 km na zachód od Lubawy i około 13 km na południowy wschód od Iławy, przy drodze krajowej nr 15. Adres kościoła: Sampława 11A.

Historia

Ze skąpych wzmianek zachowanych w źródłach średniowiecznych wynika, że w 1339 r. wielki mistrz krzyżacki Dytrych von Altenburg (zm. 1341) nadał Tyderykowi (albo Fryderykowi) ze Skarlina 10 łanów ziemi na prawie chełmińskim. Właściciel miał obowiązek konnej służby wojskowej.

Parafia w Sampławie została utworzona przez Krzyżaków już w XIII w. Była największą terytorialnie spośród parafii zakładanych przez rycerzy zakonnych. Wynikało to z faktu, że w momencie jej powstania miejscowości, które później weszły w jej skład, nie były jeszcze uformowane i powstawały stopniowo w kolejnych latach.

Pierwszy kościół zbudowano ok. 1330 r. w pobliżu dawnego grodziska, po którym dzisiaj nie ma już śladu. Na początku XV w. parafia przez pewien czas pozostawała bez stałego duszpasterza, a biskup chełmiński Arnold (1402-1416) powierzył jej administrację klerykowi Maciejowi z diecezji chełmińskiej.

Do drugiego pokoju toruńskiego Sampława wchodziła w skład komturstwa bratiańskiego, a następnie weszła w skład Prus Królewskich.

Można przypuszczać, że pierwszy kościół uległ zniszczeniu, skoro w 1667 r. wizytator Jan Ludwik Strzesz odnotował, iż w 1584 r. dokonano poświęcenia nowo wzniesionego, murowanego kościoła,

Przy kościele istniała założona w XVII w. szkoła parafialna.

Architektura

Świątynia wzniesiona jako budowla gotycka otrzymała bardzo prosty układ przestrzenny – był to jednonawowy budynek salowy na planie prostokąta, bez wyodrębnionego na zewnątrz prezbiterium. Od zachodu do bryły przylegała wysoka, wąska wieża na rzucie czworoboku. Wydłużona nawa zestawiona z niewielką szerokością wieży nadawała całej budowli wyraźnie strzelisty charakter.

Do wzniesienia murów wykorzystano cegłę ceramiczną pełną, którą ułożoną w wątku polskim (określanym również jako gotycki), natomiast w partiach fundamentowych zastosowano kamień polny.

Konstrukcję murów nawy i wieży wzmocniono ukośnie ustawionymi przyporami umieszczonymi w narożnikach. Boczne elewacje pozostawiono niemal niezdobione – ich podział ograniczał się do niewielkich okien o ostrołukowym zamknięciu oraz prostych, tynkowanych blend, które prawdopodobnie pierwotnie były polichromowane. Najbogatszą formę otrzymała ściana wschodnia, zwieńczona schodkowym szczytem gotyckim, rozczłonkowanym pięcioma blendami ułożonymi piramidalnie. Centralną blendę oraz biegnący poniżej fryz tynkowany przepruto małym oknem doświetlającym poddasze, natomiast dolną partię ściany wschodniej pozostawiono bez otworów, dekorując ją jedynie trzema blendami: dwiema prostokątnymi i jedną o łuku odcinkowym. Również elewacje wieży wzbogacono wysokimi blendami, w których umieszczono wąskie otwory szczelinowe i lancetowate.

Pierwotnie do wnętrza kościoła prowadziło wyłącznie wejście usytuowane w przyziemiu wieży od strony zachodniej. Umieszczono tam portal osadzony w wysokiej wnęce o profilowanych uskokach. Zarówno portal zachodni, jak i przejście z wieży do nawy wykonano z użyciem specjalnie formowanych kształtek ceglanych, co wyróżniało je na tle pozostałych elementów architektury. Przestrzeń kruchty pod wieżą była w średniowieczu sklepiona, natomiast nawę przykrywał płaski, drewniany strop.

W 1880 r. po północnej stronie dobudowano zakrystię, a w 1910 r. dostawiono transept oraz małą kruchtę przy jego zachodniej ścianie.

Wyposażenie

Wystrój wnętrza świątyni ma w dużej mierze charakter barokowy. Wśród zachowanych zabytków szczególne znaczenie mają dwie kropielnice wykonane z kamienia polnego, umieszczone w przedsionku kościoła. Cennym świadectwem przeszłości są także historyczne dzwony – jeden odlany w 1523 r., drugi pochodzący z 1680 r. Do nielicznych zabytków należy również gotycka monstrancja ze srebra o wadze około 2 kilogramów, zakupiona w 1899 r. dzięki ofiarom wiernych. Parafia posiada ponadto gotycki kielich mszalny wykonany z kutego srebra, ważący 525 gramów, który również nabyto w 1899 r.

Bibliografia

• Diecezja chełmińska: zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928, s. 27, 84, 87, 452-453.
• Diecezja toruńska: historia i teraźniejszość, t. 11: Dekanat lubawski, red. Stanisław Kardasz, Toruń 1995, s. 77-79.
• Falkowski Jan, Ziemia lubawska – przyroda, historia, osadnictwo, społeczeństwo, gospodarka, Toruń 2006, s. 787.
• Grążawski Kazimierz, Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa, Olsztyn 2009, s. 203.
• Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja, https://zabytek.pl/pl/obiekty/samplawa-kosciol-par-pw-sw-bartlomieja/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_EN.349692/1, [dostęp: 10.09.2025].
• Kujot Stanisław, Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej?, cz. 2, Toruń 1904, s. 242-243, 250, 274.
• Liek Gustav, Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej, red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 410.
• Rozynkowski Waldemar, Patronat nad parafiami w średniowiecznej diecezji chełmińskiej, „Roczniki Humanistyczne”. Historia, 2001, t. XLIX, z. 2, s. 129, 133, 144.
• Sampława, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 10, red. Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Warszawa 1889, s. 257-258.
• Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu, oprac. Krystyna Porębska, współpr. Maksymilian Grzegorz, red. Marian Biskup, Wrocław i in. 1971, s. 113.
• Śliwiński Józef, Lubawa. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1982, s. 41, 70, 302, 304.
• Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach, [Rybno 2015], s. 44-45.