Szlak Kopernikowski

Bazylika konkatedralna św. Jakuba w Olsztynie

Bazylika konkatedralna św. Jakuba w Olsztynie

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Bazylika konkatedralna św. Jakuba w Olsztynie

Bazylika konkatedralna św. Jakuba w Olsztynie

Olsztyn, Olsztyn, olsztyński

Bazylika konkatedralna św. Jakuba w Olsztynie

Kościół św. Jakuba Apostoła w Olsztynie

Informacje ogólne

Kościół św. Jakuba Starszego Apostoła w Olsztynie, obecnie bazylika konkatedralna archidiecezji warmińskiej i bazylika mniejsza, jest główną świątynią parafii miejskiej oraz jednym z najważniejszych zabytków gotyckiej architektury ceglanej na Warmii. Powstał w drugiej połowie XIV w. jako farna świątynia nowo lokowanego miasta i od początku pełnił funkcję centralnego ośrodka życia religijnego wspólnoty mieszczańskiej, ściśle powiązanego z władzą kapituły warmińskiej i zamkiem. Obecny kształt architektoniczny świątyni jest wynikiem kilku kolejnych faz budowlanych, licznych napraw i restauracji, prowadzonych od końca XIV w. po czasy najnowsze, przy zachowaniu ogólnego gotyckiego charakteru bryły i wnętrza.

Lokalizacja

Świątynia usytuowana jest w obrębie średniowiecznego Starego Miasta Olsztyna, przy dzisiejszej ulicy Stanisława Staszica 5, na wysokim, ufortyfikowanym brzegu dorzecza Łyny.

Historia

Początki świątyni wiążą się z lokacją Olsztyna i kształtowaniem się sieci parafialnej na obszarze dominium Kapituły Warmińskiej. Przywilej lokacyjny miasta z 31 października 1353 r. od razu wyposażył parafię w sześć włók ziemi i udział w dziesięcinie, co wskazuje, że od momentu założenia ośrodka miejskiego przewidywano budowę osobnego kościoła farnego, stanowiącego centrum życia religijnego wspólnoty mieszczańskiej. Tradycja lokalna łączy genezę świątyni z malowaną inskrypcją Ecclesia ex fundamento Ao Dni 1315, zachowaną w dawnej kaplicy chrzcielnej. Ponieważ jednak obie kaplice przywieżowe w obecnej formie powstały dopiero w latach 1715–1721, napis musiał zostać przeniesiony, a jego odczyt (1315 czy 1375) budzi wątpliwości. Analiza detalu i techniki murarskiej korpusu każe widzieć zasadniczą fazę budowy raczej u schyłku XIV w. niż w jego pierwszej ćwierci. Przyjmuje się, że około połowy XIV stulecia istniał tu co najwyżej wcześniejszy, prowizoryczny kościół lub kaplica, natomiast obecna, monumentalna fara zaczęła powstawać dopiero po ustabilizowaniu się sytuacji militarnej miasta i ufortyfikowaniu go murami w 1378 r. Najstarsza pewna wzmianka o kościele pochodzi z testamentu plebana Arnolda Huxera ze stycznia 1445 r., w którym zapisuje on mszał dla głównego ołtarza św. Jakuba. Z lat 1452–1458 znany jest pierwszy miejski proboszcz, Johannes Runge, zaś w 1458 r. powołano przy kaplicy Najświętszej Maryi Panny pierwszą stałą wikarię, zatwierdzoną przez kapitułę fromborską. Świadczy to, że w połowie XV w. świątynia miała już wykształconą strukturę przestrzenną z dwiema kaplicami przywieżowymi – północną o funkcji grobowej i południową jako kaplicę chrzcielną – oraz rozbudowaną sieć ołtarzy i beneficjów odpowiadającą rosnącej pozycji parafii w diecezjalnej hierarchii.

Kwestia budowy i ukończenia wieży ukazuje długotrwałość procesu budowlanego. Wizytacje z XVI w. stwierdzają, że pierwotnie wieża była niedokończona i sięgała zaledwie trzech kondygnacji. W 1562 r. kapituła zezwoliła miastu na kontynuowanie prac, a notatka z 1565 r. wspomina już pięć dzwonów, co wskazuje na prowizoryczne ich zawieszenie. Największe legaty na „fabrykę wieży” datowane są na lata 80. XVI w., zaś w opisie z 1609 r. odnotowano, że wieżę ukończono w 1596 r., a kościół posiada już znaki konsekracji. Ostatecznie wieża osiągnęła siedem kondygnacji i stała się jednym z głównych znaków rozpoznawczych miasta.

Od XVII w. dzieje kościoła determinowały zarówno procesy wewnętrzne, jak i burzliwe wydarzenia polityczne. W wizytacji z lat 20. XVII stulecia stwierdzono rysy w sklepieniach i uszkodzenia murów, łączone z pracą konstrukcji i obciążeniem dzwonów. W 1637 r. wieżę poważnie uszkodziło uderzenie pioruna. W wyniku wojen szwedzkich świątynia utraciła część wyposażenia, a szczególnie ucierpiały kaplice przywieżowe. Wizytacja z 1715 r. określa je jako całkowicie zrujnowane, bez sklepień i okien, „jedynie murami zamknięte”. Odbudowę zakończono w 1721 r., o czym informuje inskrypcja na kaplicy południowej Capellae ex ruderibus redactae in formam Ao Dni 1721. W kaplicy tej ponownie urządzono przestrzeń chrzcielną, oddzieloną bogatą kratą, kaplica północna zaś pełniła funkcję krypty grobowej dla duchowieństwa i z czasem została poświęcona św. Annie. Równolegle wymieniono w całym kościele ceglaną posadzkę na marmurową i przebudowano schody na wieżę. Pod koniec XVIII w., w 1798 r., władze zakazały dalszych pochówków w krypcie.

Szczególnie destrukcyjnym epizodem był rok 1807, kiedy w czasie wojen napoleońskich kościół zamieniono na miejsce internowania około 1500 jeńców rosyjskich i pruskich. W warunkach ostrej zimy jeńcy spalili sporą część drewnianego wyposażenia, aby się ogrzać, a wysoka temperatura i zadymienie przyczyniły się do pękania szyb, tynków i uszkodzeń ołtarzy, ambony oraz posadzki. Spis strat sporządzony w 1815 r. odnotowuje zniszczenie licznych nagrobków i płyt posadzkowych oraz poważne uszkodzenia wyposażenia ruchomego. Usuwanie szkód przeciągnęło się do lat 20. XIX stulecia.

Mimo podejmowanych napraw, narastały problemy konstrukcyjne. W 1819 r. zawaliło się sklepienie przęsła nad chórem muzycznym, odbudowane dopiero w 1839 r. Kolejne remonty dachu i murów prowadzono w latach 1840, 1847, 1851 i 1857, jednak inwentaryzacja z 1858 r. wykazała poważne pęknięcia w ścianach podłużnych i wschodnim szczycie, osłabienie filarów oraz rozluźnienia w więźbie dachowej; wieża wykazywała głębokie rysy, wiązane z pracą konstrukcji nośnej dzwonów. W związku z narastającym zagrożeniem zawaleniem w 1864 r. zamknięto świątynię, a po kilku latach przygotowań rozpoczęto w 1866 r. gruntowną restaurację według projektu budowniczego państwowego. Prace zakończone około 1871 r. obejmowały wzmocnienie przypór, przemurowanie fragmentów sklepień i otworów okiennych, założenie systemu ściągów spinających nawy i wieżę, podwyższenie ostatniej kondygnacji wieży i zastąpienie dawnego baniastego hełmu nowym, ostrosłupowym z latarnią, a także przekształcenie szczytów i skarp w duchu neogotyckim. Rozebrano zagrażający zawaleniem przedsionek południowy, zamurowano wejście od tej strony, a funkcję wejścia bocznego przejęła kaplica południowa; przedsionek północny przebudowano. Jednocześnie usunięto część pochówków, obniżając poziom posadzki, oraz skute zostały tynki z filarów i cokołów, co miało przywrócić wnętrzu „średniowieczny” charakter.

Pod koniec XIX w. i na początku XX w. historia kościoła przebiegała pod znakiem kolejnych interwencji konserwatorskich. W 1896 r. pożar zniszczył ołtarz główny i część witraży, wymieniono też pokrycie dachu korpusu. W 1925 r. odnowiono malaturę wnętrza, a w 1930 r. dokonano zasadniczej przebudowy konstrukcji dachu, zastępując zdeformowaną więźbę drewnianą żelbetową ramą, co miało powstrzymać rozwarcie murów i dalsze uszkodzenia sklepień.

II wojna światowa przyniosła kościołowi stosunkowo niewielkie straty w porównaniu z zabudową Starego Miasta. Uszkodzenia ograniczyły się głównie do części wyposażenia, możliwego do uzupełnienia w ramach powojennych prac. Po 1945 r. świątynia stała się prokatedrą, a następnie konkatedrą diecezji warmińskiej, zachowując jednocześnie funkcję parafialną. W drugiej połowie XX w. prowadzono prace konserwatorskie i konstrukcyjne, mające na celu wzmocnienie sklepień, murów i wieży przy użyciu nowoczesnych technik inżynierskich oraz uporządkowanie wystroju wnętrza. W 1960 r. usunięto secesyjne polichromie z naw bocznych, pozostawiając jedynie dyskretny ornament na łukach i płycinach, co przywróciło przestrzeni charakter bliższy późnogotyckiej formie. Ostatecznym potwierdzeniem wysokiej rangi świątyni w strukturze kościelnej Warmii było nadanie jej 10 lipca 2004 r. tytułu bazyliki mniejszej i rangi konkatedry archidiecezji warmińskiej. Dziś kościół św. Jakuba pozostaje główną świątynią Starego Miasta i jednym z kluczowych punktów odniesienia w badaniach nad gotycką architekturą miejską regionu.

Architektura

Wzniesiona w stylu gotyckim świątynia jest budowlą halową, trójnawową, sześcioprzęsłową, założoną na planie prostokąta bez wyodrębnionego prezbiterium, które skierowane jest na północny-wschód. Zachodnią część bryły zamyka masywna wieża o wysokości 67 m. Zdobią ją gotyckie, tynkowane blendy (ślepe okna) oraz neogotyckie sterczyny. Wieńczy ją wysoki dach namiotowy ze smukłą, neogotycką sygnaturką. Do wieży przylegają boczne kaplice, a do elewacji zachodniej dostawiono prostokątny, neogotycki przedsionek. W przyziemiu południowej elewacji wieży znajduje się główne wejście do kościoła z ostrołukowym, uskokowym portalem wykonanym z profilowanych ceglanych archiwolt. W wejściu znajdują się spiżowe drzwi z 2001 r., na których widnieją sceny z pontyfikatu Jana Pawła II.

Elewacje korpusu wykonano z cegły licowej. Ich rytm wyznaczają wąskie, ostrołukowe okna oraz płaskie przypory z pojedynczym uskokiem. Pod okapem biegnie tynkowany pas gzymsowy, na którego zachodniej elewacji umieszczono współczesną inskrypcję. Prezbiterium zamyka okazały schodkowy szczyt, podzielony perspektywicznie ustawionymi filarami przechodzącymi w sterczyny. Pola między nimi zamknięto ostrołukowo, a w osi umieszczono tynkowaną blendę i okulus. Podobne półszczyty znajdują się nad południową elewacją korpusu oraz nad kaplicami w fasadzie, przy czym w ich dekoracji zrezygnowano z okulusów.

Wnętrze świątyni podzielone jest na trzy nawy za pomocą ostrołukowych arkad wspartych na ośmiobocznych filarach. Ściany naw bocznych ukształtowano poprzez głębokie nisze arkadowe, powstałe dzięki wprowadzeniu przypór do wnętrza. Nawę główną przykrywają sklepienia sieciowe, natomiast nawy boczne sklepienia kryształowe; jedno z przęseł wyróżnia się bogatszym motywem gwiazdy sześcioramiennej. Układ i geometria sklepień wykazują bliskie pokrewieństwo z rozwiązaniami zastosowanymi w tym samym czasie w salach reprezentacyjnych zamku kapituły warmińskiej, co sugeruje udział tego samego warsztatu budowlanego w realizacji obu inwestycji. Kaplice przywieżowe nakryto sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Prezbiterium, zajmujące ostatnie przęsło nawy głównej, zostało podkreślone podwyższonym poziomem posadzki. Zakrystię oddzielono niewysokimi ścianami, nad którymi znajduje się empora organowa.

Architektonicznie najstarszą fazę reprezentuje trójnawowy korpus halowy oraz trzy dolne kondygnacje wieży zachodniej. W pierwszym etapie wnętrze było najprawdopodobniej przekryte drewnianym stropem, a filary międzynawowe nie były jeszcze spięte systemem arkad i sklepień. Dopiero po założeniu właściwej więźby dachowej nad korpusem – co na podstawie badań drewna datuje się po roku 1429 – przystąpiono do konsekwentnego przesklepienia naw.

Masywna bryła świątyni z dominującą nad zabudową wysoką wieżą stanowi jeden z najważniejszych akcentów urbanistycznych miasta, szczególnie dobrze widoczny od strony południowej i wschodniej.

Wyposażenie

Wyposażenie kościoła pochodzi z różnych okresów historycznych i reprezentuje wysoką wartość artystyczną. Do najcenniejszych zabytków należy późnogotycki tryptyk z figurą Matki Bożej z Dzieciątkiem w towarzystwie św. Katarzyny i św. Kanuta, dekoracja malarska sakramentarium z przedstawieniem Męża Boleści oraz późnorenesansowy tryptyk Ukrzyżowania z 1575 r., przeniesiony z nieistniejącego dziś olsztyńskiego kościoła św. Krzyża. W świątyni znajdują się także dwa wyjątkowe świeczniki: maryjny, łączący formy późnogotyckie z ornamentyką późnego renesansu, oraz świecznik z końca XVI w. w kształcie głowy jelenia z autentycznym porożem.

Na uwagę zasługują również barokowy obraz Matki Bożej Różańcowej, zespół malowanych wizerunków Apostołów zdobiących ściany korpusu, krucyfiks na belce tęczowej autorstwa Izaaka Rygi z Królewca, historyczna chrzcielnica oraz liczne elementy neogotyckiego wyposażenia. Wśród nich wyróżnia się ołtarz główny, inspirowany rozwiązaniami warsztatu norymberskiego rzeźbiarza Jakoba Rottermunda, a także witraż przedstawiający Koronację Najświętszej Maryi Panny, umieszczony w osi prezbiterium. Zaprojektowany przez braci Goss ze Stadtamhof koło Ratyzbony i wykonany w pracowni Wilhelm Mayr i Synowie z Rohrerhof, został zamówiony po pożarze prezbiterium w 1896 r., który zniszczył jego wcześniejsze wyposażenie. Szczególne miejsce zajmują niewielkie neogotyckie organy, związane z Feliksem Nowowiejskim, który w latach 1898–1900 pełnił w tej świątyni funkcję organisty.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty sakralne#Olsztyn