Kościół św. Jana Chrzciciela w Ornecie

Informacje ogólne

Kościół św. Jana Chrzciciela to jedna z najbardziej unikalnych gotyckich świątyń w północnej Polsce. Tym, co wyróżnia ją na tle innych europejskich świątyń tego okresu, są boczne kaplice z bogatą, ceramiczną dekoracją rzeźbiarską, która nie ma sobie równych w architekturze zakonnej i diecezjalnej tamtych czasów.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Świątynia znajduje się w centrum miasta przy ul. Kościelnej 3, stanowiąc jego najważniejszy punkt orientacyjny. Dzięki centralnej lokalizacji, u boku malowniczej skarpy opadającej ku dolinie rzeki Drwęcy Warmińskiej, jest łatwo dostępna dla mieszkańców i turystów.

Historia

Budowę kościoła rozpoczęto przed 1350 r., za rządów biskupa warmińskiego Hermana z Pragi (ok. 1280-1349). Pierwsza konsekracja świątyni odbyła się w 1379 r. Dokonał jej biskup Henryka III Sorbom (ok. 1340-1401). W XV w. kościół rozbudowano, wznosząc sklepienia w nawie głównej oraz dobudowując kaplice boczne, nakrywając je dachem i stwarzając niejako czwartą i piątą nawę. Kościół był remontowany w 1525 r., po zakończeniu wojny polsko-krzyżackiej. Mur ozdobiono wówczas ceramiką ceglaną i dobudowano szczyty kaplic.

W XVIII w. kościół przeszedł rozległą barokizację wnętrza (ok. 1739–1764). Związana ona była z programem artystycznym biskupów warmińskich: Teodora Andrzeja Potockiego (1664-1738), Krzysztofa Jana Szembeka (1680-1740) i Adama Stanisława Grabowskiego (1698-1766). Prace prowadzone były przez znakomitych rzeźbiarzy Warmii – Jana Chrystiana Schmidta (ok. 1701-1759), Krzysztofa Perwangera (ok. 1700-1785) oraz Jana Freya (1711-1784) – nadały wnętrzu jednorodny, barokowo-rokokowy charakter.

W kolejnych stuleciach w świątyni zgromadzono niezwykle bogate wyposażenie, a pod koniec XIX w. posiadała kilkanaście ołtarzy. Jednak na początku XX w., podczas akcji częściowej regotycyzacji, wiele z tych ołtarzy zostało zdemontowanych, a liczne obrazy i rzeźby uległy rozproszeniu lub zaginęły.

W 1956 r. kościół wpisano do rejestru zabytków, a współcześnie parafia kontynuuje działalność liturgiczną i konserwatorską. Historycy sztuki podkreślają, że kościół w Ornecie stanowił w XVIII w. swoiste „laboratorium form”, gdzie przenikały się tradycje warsztatu świętolipskiego z południowoniemieckimi tendencjami rokokowymi.

Architektura / Architektura i wyposażenie wnętrza

Kościół św. Jana Chrzciciela to gotycka ceglana bazylika trójnawowa z XIV–XV w., o wyraźnie wyższej nawie głównej i masywnej wieży zachodniej. Nadano mu formę obiektu bazylikowego, orientowanego, trójnawowego, czteroprzęsłowego, założonego na planie wydłużonego prostokąta bez wyodrębnionego prezbiterium, z zakrystią i kruchtą od północy oraz wieżą od strony zachodniej. Wnętrze świątyni przykrywają sklepienia wielogwiaździste. Elewacje zdobią ceramiczne fryzy i ceglane detale architektoniczne z płaskorzeźbami głów męskich i kobiecych (od strony ulicy). Cechą charakterystyczną i unikatową na Warmii są załamania dachowe dziewięciu kaplic, zaopatrzone w daleko wysunięte rzygacze w kształcie smoków, służące do odprowadzania wody deszczowej z dachu.

Barokizacja osiemnastowieczna nie naruszyła struktury gotyckiej bryły, ale całkowicie odmieniła charakter wnętrza, wyposażając je w spójny program rzeźbiarski i malarski. Wystrój świątyni obejmuje liczne ołtarze, polichromie, tabernakula, kaplice boczne, rzeźby oraz bogaty zestaw detali sakralnych.

Najcenniejszy jest ołtarz główny (1738–1744) autorstwa Jana Chrystiana Schmidta z Reszla. Monumentalny, trójosiowy, o wysokości ok. 13 m. W centrum znajduje się obraz Chrztu Chrystusa, flankowany przez figury apostołów. Spiralne kolumny, rozbudowane gzymsy i wertykalna kompozycja podkreślają monumentalizm. Zwieńczenie stanowi figura patrona kościoła. Z warsztatu Schmidta pochodzi też późnobarokowa ambona z 1744 r. Ośmioboczna czasza nakryta jest baldachimem, ozdobiona rzeźbami Ewangelistów, doktorów Kościoła i Chrystusa. Kompozycja nawiązuje do ambony z kościoła jezuickiego w Braniewie; formy wykazują pokrewieństwo z warsztatem świętolipskim. Ołtarz Matki Bożej Różańcowej z 1761 r. – pierwsze wybitnie rokokowe dzieło na Warmii – wykonał rzeźbiarz Krzysztof Perwanger z Tolkmicka. Charakteryzuje się lekkością, asymetrią i miękkim modelunkiem, typowym dla rzeźby południowoniemieckiej połowy XVIII w. Natomiast Jan Frey z Braniewa jest autorem Ołtarza Świętej Rodziny z ok. 1764 r. Utrzymany jest w duchu umiarkowanego klasycyzmu, o zwartej, pionowej konstrukcji. Figury cechuje spokojna ekspresja i zgeometryzowane draperie.

Bogate są także malowidła ścienne, m.in. Koronacja Najświętszej Maryi Panny z ok. 1380 r., zasłonięta ołtarzem Św. Rodziny, Panny Mądre i Głupie (ok. 1420–1440), św. Anna Samotrzeć w asyście świętych Jana Ewangelisty i Jakuba Większego (koniec XV w.) oraz Męczeństwo św. Sebastiana (początek XVI w.).

Wśród innych cennych zabytków wymienia się również: kościelne organy z 1609 r., zespół renesansowych i manierystycznych tablic ołtarzowych, portret kardynała Stanisława Hozjusza z 1570 r. namalowany za jego życia i umieszczony w stalli ławników miejskich, żyrandol z 1576 r., wykonany przez Hermana Beringa z Gdańska, wolnostojący gotycki krzyż z XV w. Ponadto w kościele znajduje się szereg zabytków sztuki złotniczej, m.in. późnogotycka monstrancja z początku XVI w., relikwiarz barokowy z wizerunkiem św. Barbary czy lampa wieczna z około 1700 r.

W efekcie prac trzech wielkich warsztatów rzeźbiarskich XVIII w. oraz bogatego wyposażenia wnętrze orneckiego kościoła stanowi dziś jedną z najlepiej zachowanych syntez późnobarokowo-rokokowej sztuki sakralnej na Warmii.

Bibliografia

• Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria Nowa, t. 2, z. 1, Województwo elbląskie: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, red. Marian Arszyński, Marian Kutzner, Warszawa 1980, s. 145-156.
• Kisielew Kazimierz, Szalkiewicz Wojciech Krzysztof, "Okolice szlaku Świętej Warmii. Podpowiednik turystyczny", Olsztyn 2021, s. 120–123.
• Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, t. 1, "Święta Warmia", red. Bronisław Magdziarz, Olsztyn 1999, s. 222–226.
• kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, https://zabytek.pl/pl/obiekty/orneta-kosciol-par-pw-panny-marii-ss-jana-chrzciciela-i-jana, [dostęp: 20.06.2025].
• Kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_i_%C5%9Bw._Jana_Ewangelisty_w_Ornecie, [dostęp: 20.06.2025].
• Orłowicz Mieczysław, "Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii", do druku podali Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991, s. 249–252.
• "Po Świętej Warmii z Mieczysławem Orłowiczem. Ilustrowany przewodnik dawny i współczesny", red. Wojciech Krzysztof Szalkiewicz, Olsztyn 2023, s. 109–111.
• Rzempołuch Andrzej, "Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu", Olsztyn 1991, s. 32–35.
• Rzymskokatolicka Parafia Świętego Jana Chrzciciela w Ornecie, http://www.orneta.parafia.info.pl/?p=main&what=16, [dostęp: 20.06.2025].
• Smoliński Mariusz, "Rzeźbiarz Jan Chrystian Schmidt: rola Warmii jako prowincji artystycznej w XVIII wieku", Olsztyn 2006, passim.
• Świderski Grzegorz, "Płyty nagrobne z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela w Ornecie", „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, t. 8, 2016, s. 147–169.
• Wagner Arkadiusz, "Nieistniejący ołtarz Świętej Trójcy z kościoła św. Jana Chrzciciela w Ornecie: z badań nad twórczością rzeźbiarza Krzysztofa Perwangera w diecezji warmińskiej", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2003, nr 3, s. 297–310.
• Wagner Arkadiusz, "Problemy atrybucyjne późnobarokowej rzeźby warmińskiej: J. Chr. Schmidt, J. Frey i K. Perwanger a barokizacja kościoła p.w. św. Jana Chrzciciela w Ornecie", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2001, nr 1, s. 17–32.