Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Michała w Lubawie

Informacje ogólne

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Michała Archanioła w Lubawie (do 1918 r. niem. Löbau in Westpreußen) jest jednym z najważniejszych zabytków sakralnych miasta i ziemi lubawskiej. Stanowi część dawnego zespołu klasztornego, najpierw franciszkańskiego, a następnie bernardyńskiego.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Michała znajduje się w bliskim sąsiedztwie zamku, przy ul. Kupnera 20.

Historia

W 1366 r. biskup chełmiński Wicbold Dobilstein (1363-1385) – za murami miasta, na południe od zamku lubawskiego – zbudował kaplicę p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Michała. Kapłanowi tej kaplicy fundator wyznaczył 10 grzywien rocznie. Biskup Mikołaj Chrapicki (1496-1507) powiększył kaplicę, zbudował obok klasztor i w 1502 r. sprowadził do niego franciszkanów z saskiego Saalfeld w Saksonii. Jan Konopacki (1508-1530) 28 października 1509 r. przyjął w kościółku klasztornym święcenia biskupie. W okresie reformacji świątynia podupadła. Ostatni zakonnik zmarł w 1564 r. i w 1566 r. biskup chełmiński Stanisław Żelisławski (1562–1571) nakazał przenieść paramenty kościelne do zamku biskupiego, a kościół polecił zamknąć. Kolejny biskup Piotr Kostka (1574-1595) w 1580 r. sprowadził bernardynów z prowincji polskiej i przekazał im opuszczoną kaplicę wraz z przyległym klasztorem oraz sowicie uposażył. W 1594 r. wyznaczył wynagrodzenie dla kościelnego organisty. Ponieważ na przestrzeni lat klasztorny kościół znacząco podupadł, miecznik ziem pruskich Seweryn Zaleski sfinansował budowę nowej świątyni. W latach 1600-1610 kaplica została przebudowana i zaadaptowana na prezbiterium, do którego dobudowano szerszą nawę główną. W ten sposób powstała jednonawowa świątynia na planie prostokąta, z węższym prostokątnym prezbiterium. Całość przykryto drewnianym, manierystycznym stropem kasetonowym, ozdobionym płaskorzeźbionymi wizerunkami świętych, aniołów i apostołów. Kościół konsekrowano w 1613 r. Wówczas nie posiadał jeszcze wieży. W 1605 r. wprowadzono do kościoła bractwo św. Anny, a w 1621 r. bractwo św. Franciszka.

12 marca 1821 r., na mocy rozkazu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, kościół przekazano wspólnocie protestanckiej. Decyzja ta wywołała sprzeciw lokalnej ludności, która stanowczo sprzeciwiała się oddaniu świątyni luteranom. Do Lubawy skierowano oddziały wojskowe, jednak mimo to nie udało się osiągnąć porozumienia. Sytuację załagodziły dopiero zapewnienia, że kościół zachowa swój katolicki charakter. Były to jednak działania pozorowane — w nocy potajemnie wywieziono ostatnich zakonników do Dzierzgonia, a od rana świątynia była już pilnowana przez uzbrojonych żandarmów. W latach 1866-1867 w kościele wykonano generalny remont, dostosowując je do wymogów liturgii protestanckiej. Wokół nawy zbudowano boczne empory, oparte na dwóch rzędach słupów, co podzieliło dotąd jednoprzestrzenne wnętrze na trzy umowne nawy i wymusiło przebudowę stropu. W 1976 r. zlikwidowano balkony empor, pozostawiając jedynie słupy, które do dziś pełnią funkcję nośną. Po zakończeniu II wojny światowej kościół ponownie stał się świątynią rzymskokatolicką. Od 1976 r. pełnił funkcję kościoła rektoralnego, a od 2000 r. jest kościołem parafialnym.

Rzymskokatolicki kościół św. Jana Chrzciciela i św. Michała należy do metropolii gdańskiej, diecezji toruńskiej, dekanatu Lubawa. Obiekt został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych 22 marca 1957 r.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura kościoła

Kościół jest budowlą w stylu gotycko-renesansowym, zorientowany na wschód, stanowi integralną część dawnego zespołu poklasztornego o układzie czworobocznym. Wzniesiony został z cegły ceramicznej i pokryty tynkiem. Jego plan opiera się na wydłużonym prostokącie z charakterystycznym, mocno wydłużonym prezbiterium, co jest typowe dla architektury zakonnej. W północno-zachodnim narożu dobudowano wieżę – pięciokondygnacyjną, o podstawie kwadratowej, wyżej przechodzącą w ośmiobok, nakrytą dwupoziomowym, kopulastym hełmem z galeryjką. Cała konstrukcja wzmocniona została przyporami schodkowymi, a elewacje urozmaicono wysokimi oknami zakończonymi półkoliście. W północnej ścianie wieży znajduje się bogato zdobiony portal renesansowy, zaś wejście główne umieszczono w zachodniej fasadzie, której szczyt zdobi falista linia, profilowana gzymsami i podzielona smukłymi pilastrami. Korpus budowli przykryto dwuspadowym dachem z dachówki.

Wnętrze kościoła, choć pierwotnie jednoprzestrzenne, zostało optycznie podzielone za pomocą dwóch rzędów drewnianych słupów, co nadaje mu charakter trójnawowej świątyni. Prezbiterium wyraźnie wyodrębnione jest od reszty wnętrza poprzez łuk tęczowy, podkreślający sakralną strefę ołtarzową.

Wyposażenie kościoła

Pomimo zniszczeń spowodowanych usunięciem ołtarzy przez ewangelików, we wnętrzu kościoła zachował się bogaty i wartościowy wystrój, reprezentujący wszystkie etapy jego historii. W nawie podziwiać można renesansowy strop kasetonowy z lat 1610–1612, zdobiony malowanymi motywami roślinnymi, geometrycznymi i figuralnymi. W prezbiterium znajduje się rzeźbiony i polichromowany strop z lat 1611–1612, przedstawiający sceny z życia św. Franciszka. Na początku XVII w. w lubawskim warsztacie stolarskim powstały stalle, których autorem był mistrz Seweryn Dytlof. Zaplecki ozdobiono malowidłami, przedstawiającymi patronów świątyni, wykonanymi przez artystę o nazwisku Chmielewski, którego imię nie jest znane. To właśnie Dytlof i Chmielewski byli odpowiedzialni za wykonanie stropu nad prezbiterium. Do cennych zabytków należy także gotycki krucyfiks, najprawdopodobniej przywieziony przez franciszkanów z ich macierzystego klasztoru na początku XVI w. Wśród elementów późnorenesansowego wyposażenia wyróżniają się również konfesjonał oraz ambona z początku XVII w. Główny ołtarz, utrzymany w stylu barokowym, pochodzi z 1728 r. i został wykonany przez lubawskiego snycerza Jerzego Dąbrowicza. W posadzce prezbiterium znajduje się płyta nagrobna biskupa Mikołaja Chrapickiego, fundatora klasztoru, a w wieży zachował się dzwon datowany na 1591 r.

Bibliografia

• Corpus Inscriptionum Poloniae, t. 9: Województwo olsztyńskie, z. 1: Lubawa i okolice, wyd. J. Wenta, J. Wroniszewski, Toruń 1995, s. 12, 104-106.
• Chodkowski Dariusz, Chodkowska Wiesława, Hipotezy i artefakty. Stratygrafia zespołu dawnego klasztoru oo. Bernardynów w Lubawie, „Wiadomości Konserwatorskie”, 2007, t. 22, s. 31-32.
• Liek Gustav, Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej, red. A. Radzimiński, tłum. L. Lewandowska, Lubawa 2016, s. 325-326.
• Lubawa, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 5, red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Warszawa 1884, s. 384-392.
• Lubawa. Dzieje miasta i regionu, red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 113, 121, 143, 159, 171, 173, 248-251.
• Mańkowski Alfons, Kronika oo. Bernardynów lubawskich, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. IX, 1932, nr 1-2, s. 3-33.
• Nowakowski Aleksander, Konserwacja XVII-wiecznego stropu prezbiterium w kościele p.w. św. Jana Chrzciciela w Lubawie, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, 2002, t. 4, s. 88-98.
• Nowakowski Aleksander, Lubawa. Konserwacja XVII-wiecznego stropu kasetonowego w kościele p.w. św. Jana Chrzciciela, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, 2000, t. 2, s. 178-187.
• Swat Robert, Bernardyni w Prusach Królewskich, „Spotkania z Zabytkami”, 2009, nr 7, s. 21-23.
• Śliwiński Józef, Lubawa. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1982, s. 54.
• Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach, [Rybno ok. 2015], s. 50-51.