Kościół św. Krzyża w Braniewie

Informacje ogólne

Kościół św. Krzyża (Sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego) w Braniewie to jedno z ważnych miejsc pielgrzymkowych na Warmii oraz interesujący zabytek późnobarokowej architektury sakralnej. Świątynia, wzniesiona w pierwszej połowie XVIII w., powstała jako wotum wdzięczności i miejsce kultu cudownego obrazu Trójcy Świętej. Obiekt wyróżnia się unikalnym układem przestrzennym, niespotykanym w tradycyjnym budownictwie sakralnym tego regionu. Przez stulecia kościołem opiekowali się jezuici, a od okresu międzywojennego pieczę nad sanktuarium sprawują ojcowie redemptoryści. Zabytek jest wpisany do rejestru zabytków i stanowi perłę baroku w północnej Polsce.

Lokalizacja

Kościół znajduje się przy ulicy Świętokrzyskiej 10. Sanktuarium zostało ulokowane poza historycznymi murami obronnymi miasta, w malowniczej dolinie nad rzeką Pasłęką. Wybór tego miejsca nie był przypadkowy – sanktuarium wzniesiono dokładnie tam, gdzie według przekazów historycznych doszło do cudownego wydarzenia, które zapoczątkowało kult Świętego Krzyża.

Historia

Początki kultu i powstanie ośrodka katolickiego kultu religijnego w miejscu, gdzie obecnie wznosi się kościół św. Krzyża wiążą się z cudem z okresu wojny polsko-szwedzkiej z lat 1626-1635. W 1625 r. na drzewie nad Pasłęką zawieszono obraz Trójcy Świętej. W następnym roku trzej szwedzcy żołnierze sprofanowali wizerunek, strzelając do niego z muszkietów. Według świadków, z przestrzelonego obrazu zaczęła sączyć się krew. Wydarzenie to, które wstrząsnęło lokalną społecznością, wykorzystano jako argument do antyszwedzkiej akcji propagandowej i prowadzonej przez jezuitów braniewskich akcji kontrreformacyjnej. Umiejętnie podsycane nastroje antyluterańskie spowodowały, że miejsce to stało się celem licznych pielgrzymek.

Niemałą rolę w rozprzestrzenieniu się kultu obrazu odegrał dominikanin ojciec Fabian Birkowski (1566-1636), który w 1629 r. opublikował w Krakowie kazanie o wydarzeniach z 1626 r. W Braniewie jezuici wybudowali w 1631 r. wokół drzewa, na którym pierwotnie wisiał cudowny obraz, skromną drewnianą kapliczkę, którą w latach 1665-1668 rozbudowano do rozmiarów kościoła. W tym drewnianym kościele zawieszono w 1672 r., po odzyskaniu z Warszawy, cudowny obraz, co spowodowało jeszcze liczniejsze i częstsze pielgrzymki.

Dynamiczny rozwój kultu skłonił kapitułę i biskupów warmińskich do wzniesienia godnego gmachu. Budowę obecnie istniejącego, murowanego kościoła zainicjował w 1722 r. rektor kolegium jezuickiego ojciec Teofil Zabłocki, a w następnym roku na zlecenie przebywającego w Warszawie biskupa Teodora Andrzeja Potockiego (1664-1738) kamień węgielny poświęcił kanonik warmiński Michał Remigiusz Łaszewski (1682-1764). On też – już jako biskup pomocniczy – dokonał w 1731 r. uroczystej konsekracji nieukończonej świątyni. Zakończenie prac nad budową kościoła nastąpiło w 1742 r. Opiekę nad miejscem powierzono braniewskim jezuitom.

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r. jeszcze przez kilka lat kościołem opiekowali się jezuici, a od 1780 r. opiekę nad świątynią sprawowali księża z kościoła św. Katarzyny w Braniewie. W 1923 r. biskup Augustyn Bludau (1862-1930) przekazał kościół ojcom redemptorystom przybyłym z Bonn, którzy wznieśli obok klasztor i ożywili ruch pielgrzymkowy. Szczęśliwie, podczas działań wojennych w 1945 r., które obróciły Braniewo w gruzy, kościół św. Krzyża odniósł stosunkowo niewielkie uszkodzenia, dzięki czemu barokowa tkanka wnętrza przetrwała do dziś. Po wojnie świątynią zaopiekowali się polscy redemptoryści, którzy naprawili zniszczenia m.in. remontując organy oraz naprawiając kopułę. Arcybiskup Wojciech Ziemba (1941-2021) w 2009 r. podniósł świątynię do rangi Archidiecezjalnego Sanktuarium Podwyższenia Krzyża Świętego. Warto wspomnieć, że kościół zalicza się do barokowych tzw. warmińskich kościołów odpustowych, takich jak: Chwalęcin, Glotowo, Krosno, Międzylesie Lidzbarskie, Święta Lipka.

Architektura

Pod względem architektonicznym kościół św. Krzyża jest obiektem reprezentującym nurt baroku zgeometryzowanego, założonym na planie krzyża greckiego wpisanego w ośmiobok. Jest budowlą murowaną z cegły, na zewnątrz nietynkowaną, zdobioną niszami, w których znajdują się posągi. Do tej centralnej bryły dostawiono wydłużone prezbiterium oraz dwie wieże od strony fasady. Front kościoła zdobią dwie niewysokie, barokowe wieże nakryte ozdobnymi hełmami. Najbardziej charakterystyczną cechą budowli jest jednak ambit (obejście) okalający nawę główną. Ten architektoniczny zabieg pozwalał rzeszom pielgrzymów na płynne obchodzenie ołtarza głównego z cudownym obrazem bez zakłócania nabożeństw. Wnętrze nakryte jest monumentalną kopułą z latarnią, wspartą na potężnych filarach. Do kościoła od wschodu przylega kompleks budynków klasztornych.

Wyposażenie

Wnętrze kościoła olśniewa jednolitym, późnobarokowym i rokokowym wystrojem. Centralnym punktem świątyni jest monumentalny, bogato złocony ołtarz główny z 1738 r. z reszelskiego warsztatu Jana Chrystiana Schmidta (1701-1759). W jego polu centralnym umieszczono Cudowny Obraz Trójcy Świętej (Tron Łaski) z pierwszej ćwierci XVII w. Na płótnie do dziś widoczne są trzy autentyczne otwory po szwedzkich kulach, które stanowią bezpośrednie świadectwo wydarzeń z 1627 r. Boczne ołtarze, poświęcono Matce Boskiej Bolesnej i św. Walentemu, również wykonane we wspomnianym wyżej warsztacie w Reszlu. Uwagę zwraca również misternie rzeźbiona ambona – wykonana w 1745 r. przez Jana Freya (1711-1784) – z bogatą dekoracją rzeźbiarską, stanowiąca wybitny przykład warmińskiej snycerki barokowej; drewniana chrzcielnica w kształcie kielicha; klasycystyczno-neobarokowy prospekt organowy z mechanizmem z drugiej połowy XVIII w. oraz malowidła na szkle w wewnętrznym portalu, przedstawiające Znalezienie Krzyża Świętego i jego Podwyższenie.

Kopułę oraz sklepienia pokrywa wspaniała, iluzjonistyczna dekoracja malarska wykonana przez neapolitańskiego malarza Giovanniego Francesco Rossiego (częściowo odnawiana w XIX w.). Freski przedstawiają sceny związane z Podwyższeniem Krzyża Świętego oraz historię braniewskiego cudu.

Ciekawostki

W kompleksie sanktuarium (w bocznej kaplicy) ufundowano tzw. Święte Schody – rzadki element kalwaryjski, będący repliką schodów z pałacu Poncjusza Piłata w Jerozolimie.

Historycy podkreślają, że kościół zawdzięcza swoje ocalenie w 1945 r. właśnie peryferyjnemu położeniu. Ponieważ stał w dolinie rzeki poza ścisłym, gęsto zabudowanym centrum miasta, ominęły go najcięższe bombardowania artyleryjskie i celowe podpalenia, które strawiły resztę zabytkowego Braniewa.

Bibliografia

• Domino Maurycy, Kościół klasztorny jezuitów, ob. parafialny pw. Świętego Krzyża, https://zabytek.pl/pl/obiekty/braniewo-kosciol-odpustowy-pw-krzyza-swietego-obecnie-kosciol-, [dostęp: 15.09.2025].
• Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria nowa, t. 2: Województwo elbląskie, z. 1: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, oprac. aut. Marian Arszyński i Marian Kutzner, red. Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff-Łozińska, Warszawa 1980, s. 20-23.
• Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, t. 1: Święta Warmia, red. Bronisław Magdziarz, Olsztyn 1999, s. 128-129.
• Kościół pw. Świętego Krzyża w Braniewie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Awi%C4%99tego_Krzy%C5%BCa_w_Braniewie, [dostęp: 15.09.2025].
• Mazur Zdzisław, Michał Remigiusz Łaszewski (1682-1764) – biskup pomocniczy warmiński, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1979, nr 2, s. 165-181.
• Poklewski Józef, Kościół św. Krzyża w Braniewie, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, 1989, 13 (186), s. 81-91.
• Rzempołuch Andrzej, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992, s. 25-26.
• Szymańska Anna, Konserwacja obrazu „Tron Łaski” z kościoła Świętego Krzyża w Braniewie, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, 2000, nr 2, s. 195-200.