Kościół św. Piotra i Pawła w Pieniężnie

Informacje ogólne

Kościół parafialny pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie to zabytkowa świątynia o długiej historii: parafia istnieje od końca XIII w. Współczesna bryła świątyni pochodzi głównie z końca XIX w., przy czym dolna część wieży i niektóre elementy sięgają średniowiecza. Świątynia funkcjonuje jako kościół rzymskokatolicki i jest siedzibą parafii pw. św. Piotra i Pawła, należy do dekanatu Pieniężno Archidiecezji Warmińskiej.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Kościół znajduje się w centrum miasta, przy ul. Rynek 8.

Historia

Parafia w Pieniężnie, będąca siedzibą jednego z trzech komornictw zarządzanych przez kapitułę warmińską, od początku pełniła ważną funkcję administracyjną i religijną w regionie. Jej początki sięgają przełomu XIII i XIV stulecia, a pierwsza wzmianka o miejscowym proboszczu pojawia się już w 1304 r. Najstarsza świątynia była konstrukcją drewnianą, którą w XIV w. zastąpił murowany kościół gotycki. Była to orientowana, trzynawowa budowla o długości około 35 m, z dwojgiem wejść – jednym w przyziemiu wieży, drugim od zachodu.

Wyjątkowym elementem gotyckiej świątyni była wieża ustawiona nie w osi zachodniej, lecz przy południowo-zachodnim narożniku kościoła, co stanowiło rzadkie rozwiązanie charakterystyczne niemal wyłącznie dla Warmii. Osiągała ona około 47 m wysokości, miała plan kwadratu i była zwieńczona piramidalnym hełmem z latarnią. W 1724 r. ozdobiono ją czterema herbami: papieskim, kapituły warmińskiej, miasta oraz umieszczoną od zachodu pozłacaną gwiazdą. Elementy te można było obserwować jeszcze w drugiej połowie XIX w.

Najbardziej znanym mieszkańcem Pieniężna był Mikołaj Kopernik, który jako administrator dóbr kapituły warmińskiej w latach 1517–1519 wielokrotnie przebywał w tutejszym kościele. Prowadził wówczas częste wizyty w ramach inspekcji i lokacji wsi, a także kontrolę nad majątkami kapituły i wykonywał obowiązki administracyjne. Od października 1518 do marca 1519 r. mieszkał w zamku na stałe, stąd też w pobliskim kościele parafialnym musiał bywać często.

W okresie reformacji świątynia na pewien czas znalazła się w rękach protestantów. Jej ponownej konsekracji dokonał 15 sierpnia 1554 r. biskup Stanisław Hozjusz (1504-1579). W kolejnym stuleciu, w 1667 r., dzięki fundacji burmistrza Jana Schauna powstała kaplica różańcowa. W 1881 r. w wieży znajdowało się pięć dzwonów. Tradycyjnymi patronami świątyni byli święci Piotr i Paweł, do których z czasem dołączono św. Mikołaja z Bari, czczonego jako opiekun przed pożarami.

Wnętrze kościoła było wielokrotnie przekształcane. Początkowe sklepienie gwiaździste zastąpiono drewnianym stropem, bogato malowanymi scenami z życia patronów. W 1833 r. dekorowany pułap usunięto i wprowadzono prostszy sufit gipsowy, który szybko okazał się niepraktyczny. W konsekwencji odtworzono sklepienie gwiaździste, wspierając je kolumnami. Ołtarze, które wówczas znajdowały się w świątyni, były gotyckie. Liczne obrazy, niegdyś zawieszone w kilku rzędach, w XIX w. uległy rozproszeniu. Wśród nich szczególnie wyróżniał się obraz św. Rozalii, ufundowany w 1710 r. przez burmistrza Andrzeja Dromlera jako wotum dziękczynne po ustąpieniu zarazy. Dzieło miało wartość nie tylko artystyczną, lecz także ikonograficzną, zawierając przedstawienie panoramy dawnego Pieniężna i sceny procesyjnej związanej z epidemią.

W XIX w. zaczęto dostrzegać, że średniowieczna świątynia nie odpowiada już potrzebom powiększającej się parafii. Ostatecznie stary kościół rozebrano na początku 1895 r., pozostawiając jedynie wieżę, którą podwyższono i zwieńczono nową kondygnacją dzwonową. Nową, znacznie większą świątynię zaprojektował prawdopodobnie Hilger Hertl z Münster. Budowla otrzymała formę pięcionawowej hali neogotyckiej, z charakterystycznymi dla Warmii wieżyczkami i sterczynami. Jej wymiary przekroczyły pierwotną konstrukcję – długość wyniosła 35,7 m, a szerokość 43,2 m. Wieża, która dawniej przylegała do bocznej ściany kościoła, po przebudowie znalazła się w osi nawy poprzecznej i osiągnęła około 60 m wysokości. Konsekracji nowego kościoła dokonał biskup Andrzej Thiel (1826-1908) w 1897 r.

Wraz z budową nowej świątyni wprowadzono neogotycki ołtarz główny z 1898 r., poświęcony Najświętszemu Sercu Jezusowemu. W latach 1936–1938, podczas remontu, przeniesiono go do jednej z naw bocznych, a w prezbiterium ustawiono nowy ołtarz z przedstawieniem Chrystusa Króla. Po jego bokach umieszczono barokowe figury patronów kościoła, wcześniej znajdujące się w niszach portalu.

Ze względu na wielkość świątynia mogła pomieścić około tysiąca wiernych, co czyniło ją jednym z największych kościołów na Warmii. Jej wyposażenie zmieniało się również w XX w. Dzwony wywiezione podczas II wojny światowej trafiły ostatecznie do kościoła św. Heriberta w Kolonii. Po wojnie do Pieniężna sprowadzono nowy dzwon z 1954 r. oraz mniejszy dzwon z dawnego kościoła ewangelickiego. Warto dodać, że już w 1925 r. świątynia była wyposażona w centralne ogrzewanie, oparte na systemie ogrzewania ciepłym powietrzem, doprowadzanym kanałem od strony prezbiterium – rozwiązanie rzadkie w ówczesnych kościołach regionu.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie

Kościół św. Piotra i Pawła w Pieniężnie jest rozbudowaną, pięcionawową halą orientowaną, zamkniętą od wschodu wielobocznym prezbiterium. Dzisiejszy wygląd świątyni kształtowała przede wszystkim neogotycka przebudowa z końca XIX w., jednak w jej strukturze zachowały się elementy starsze, przede wszystkim w dolnych partiach wieży. Ta potężna, około sześćdziesięciometrowa wieża stoi po stronie zachodniej, a u jej podstawy znajdują się dwie kaplice dostawione symetrycznie. Jej średniowieczne partie wyróżniają się ceglaną dekoracją z ostrołukowymi blendami, natomiast kondygnacja wierzchnia, wzniesiona w XIX w., została ukształtowana w duchu neogotyku i zwieńczona szczytami.

Cała bryła kościoła wykonana jest z cegły, zgodnie z charakterystyczną dla regionu tradycją budowli gotyckich i neogotyckich. Elewacje zdobią ostrołukowe okna, a wnętrze nakryto sklepieniami gwiaździstymi, opartymi na smukłych, wielobocznych filarach. Wystrój architektoniczny i elementy wyposażenia, powstałe pod koniec XIX w., tworzą jednolity program neogotycki, obejmujący ołtarz główny, cztery ołtarze boczne, ambonę, chór i prospekt organowy.

Mimo neogotyckiego charakteru kościoła zachowały się również liczne obiekty o wcześniejszej metryce. Do najstarszych należą granitowa chrzcielnica i dwie kropielnice, datowane na okres średniowieczny. Cenne rzeźby przedstawiające św. Piotra i św. Pawła powstały w 1688 r. w warsztacie Izaaka Rigi i pierwotnie zdobiły ołtarz główny. Do XVII w. należą również obrazy: przedstawienie św. Wojciecha z fundatorem, proboszczem Abrahamem Beyerem, oraz wizerunek Matki Bożej Niepokalanie Poczętej. Z tego samego okresu pochodzi srebrny krzyż ołtarzowy datowany na lata 1581–1623. W kościele znajduje się także barokowe epitafium burmistrza Andrzeja Dromlera i jego żony z 1742 r.

Część szczególnie cennych obiektów przechowywana jest w skarbcu parafialnym. Wśród nich wyróżnia się wieżyczkowa monstrancja wykonana w 1643 r. przez złotnika Jakuba Lettau z Dobrego Miasta, późnogotycki pacyfikał z końca XVI w., kielich liturgiczny z połowy XVII stulecia oraz lampa wieczna z XVIII w. Przedmioty te świadczą o ciągłości wyposażenia świątyni i wysokiej jakości lokalnego rzemiosła.

Kościół jest wpisany do rejestru zabytków oraz objęty ochroną konserwatorską. Prowadzone są przy nim regularne prace renowacyjne oraz dokumentacja konserwatorska, co podkreśla znaczenie tej budowli jako jednego z najcenniejszych zabytków Pieniężna.

Bibliografia

Chrzanowski Tadeusz, "Przewodnik po zabytkowych kościołach Północnej Warmii", Olsztyn 1978, s. 126–129.
Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, "Warmia Mazury. Przewodnik", Warszawa 2006, s. 99.
"Katalog zabytków sztuki w Polsce", Seria Nowa, t. 2, z. 1, Województwo elbląskie: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, red. Marian Arszyński, Marian Kutzner, Warszawa 1980, s. 179-181.
"Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej", t. 1, red. Bronisław Magdziarz, Olsztyn 1999, s. 244–246.
Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Aposto%C5%82%C3%B3w_Piotra_i_Paw%C5%82a_w_Pieni%C4%99%C5%BCnie, [dostęp: 20.05.2025].
Kościół pw. św. Piotra i Pawła, w: Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Pieniężno, https://bip.pieniezno.pl/artykul/66/61/kosciol, [dostęp: 20.05.2025].
Orłowicz Mieczysław, "Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii", do druku podali Grzegorz Jasiński, Andrzej Rzempołuch, Robert Traba, Olsztyn 1991, s. 259–261.
Rzempołuch Andrzej, "Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich", Olsztyn 1992, s. 41.
Skurzyński Piotr, "Warmia i polskie Dolne Prusy: przewodnik turystyczny", Gdynia 2012, s. 138.

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie