Multimedialne Muzeum Stalagu IB Hohenstein i Historii Olsztynka w Olsztynku

Informacje ogólne

Multimedialne Muzeum Stalagu IB Hohenstein i Historii Olsztynka to instytucja o charakterze historyczno-martyrologicznym. Powstała w celu dokumentowania oraz pielęgnowania pamięci o jednym z największych jenieckich obozów koncentracyjnych z okresu II wojny światowej w Europie.

Lokalizacja

Multimedialne Muzeum Obozu Jenieckiego Stalag IB i Historii Olsztynka zlokalizowane jest przy ul. Ratusz 1.

Historia

Przed powstaniem muzeum

Muzeum opowiada historię, która wiąże się bezpośrednio z monumentalnym pomnikiem bitwy pod Tannenbergiem z 1914 r. Tannenberg-Denkmal, który znajdował się niedaleko Olsztynka, w dzisiejszym Królikowie. W 1939 r., jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, niemiecki Wehrmacht utworzył obóz jeniecki, wykorzystując infrastrukturę polową w pobliżu Królikowa (używaną wcześniej podczas masowych uroczystości pod pomnikiem Tannenbergu). Początkowo był to obóz przejściowy – Dulag, a w październiku 1939 r. został przekształcony w stały obóz – Stalag IB Hohenstein. Pierwszymi więźniami obozu byli polscy żołnierze wzięci do niewoli podczas kampanii wrześniowej 1939 r., m.in. obrońcy Westerplatte i Modlina. W kolejnych latach do obozu trafiali żołnierze niemal z całej Europy i świata – Francuzi, Belgowie, Brytyjczycy, Włosi (po 1943 r.), jeńcy radzieccy (po 1941 r.) oraz innych narodowości. Zimą 1941/1942 w obozie wybuchła epidemia tyfusu, która zdziesiątkowała więźniów. W styczniu 1945 r. Niemcy ewakuowali obóz, formując tzw. marsze śmierci, podczas których zginęło wielu skrajnie wycieńczonych jeńców.

Nadal brakuje wiarygodnych danych, ilu jeńców przebywało w obozie. Szacuje się, że jednorazowo było tam od 40 do 55 tys. więźniów, a niektórzy badacze podają liczbę ponad 60 tys. osób. Trudność w ustaleniu dokładnych danych liczbowych związana jest z tym, że był to obóz przejściowy. Stąd wynikają różnice w określeniu ogólnej liczby jeńców – ta waha się od 200 do nawet 650 tys. Przyjmuje się jednak liczbę 250 tys. przetrzymywanych. Szacuje się, że w wyniku chorób, głodu, wycieńczenia i egzekucji życie straciło tu około 50 do 55 tysięcy osób (głównie obywateli ZSRR i Polski). Ofiary grzebano w masowych grobach na pobliskim cmentarzu w Sudwie.

Powstanie muzeum

Multimedialne Muzeum Obozu Jenieckiego Stalag IB Hohenstein i Historii Olsztynka rozpoczęło działalność 26 czerwca 2015 r. na ostatnim piętrze olsztyneckiego ratusza, a jego inauguracja zgromadziła przedstawicieli władz państwowych i lokalnych oraz licznych gości. Nowoczesna placówka upamiętnia drugi co do wielkości obóz jeniecki w Prusach Wschodnich oraz prezentuje historię miasta Olsztynka.

Placówka szybko zwróciła uwagę zarówno mieszkańców, jak i turystów z całego świata i zdobyła uznanie w kraju – m.in. zajęła pierwsze miejsce w ogólnopolskim plebiscycie organizowanym przez serwis kulturaonline.pl oraz otrzymała certyfikat i medal od Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego za promocję regionu.

Muzeum wykorzystuje nowoczesne technologie, multimedialne prezentacje, archiwalne fotografie, mapy i oryginalne źródła (listy, pamiętniki), by opowiedzieć dwa główne wątki historyczne. Pierwsza sala poświęcona jest dziejom samego Olsztynka – od czasów plemion pruskich, poprzez średniowiecze, aż po współczesność – i prezentuje m.in. znaleziska archeologiczne oraz walory turystyczne miasta i gminy. Druga sala koncentruje się na historii I wojny światowej i jej konsekwencjach dla regionu oraz przede wszystkim na losach jeńców w obozie Stalag IB Hohenstein, działającym w latach 1939-1945. Muzeum pokazuje wygląd baraku obozowego, wyposażenie oraz martyrologię więźniów, sięgając również po relacje i wspomnienia byłych osadzonych, co nadaje ekspozycji wymiar osobisty i edukacyjny. Wśród eksponatów znajdują się między innymi nieśmiertelniki, obuwie, naczynia i narzędzia medyczne. Muzeum prowadzi także działania edukacyjne i międzynarodową współpracę w celu dokumentowania losów jeńców.

Multimedialne Muzeum Stalagu IB i Historii Olsztynka stało się ważnym ośrodkiem pamięci i edukacji historycznej, przybliżającym trudne wydarzenia XX w. oraz historię samego miasta w atrakcyjnej i refleksyjnej formie.

Bibliografia

• Bałdowski Jan, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna: przewodnik", Warszawa 1996, s. 67.
• Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, "Warmia, Mazury. Przewodnik", Warszawa 2003, s. 26-31.
• [Dudzik Marian], "Olsztynek i okolice", Warszawa 1976, s. 2-8.
• Dudzińska Zofia, "Obóz jeniecki w Olsztynku", Olsztyn 1983.
• Gruszkiewicz Ryszard, Kuźniewski Bogumił, "Olsztynek w fotografii", Olsztynek 1999.
• Kuźniewski Bogumił, "Olsztynek. Miasto i gmina", Olsztynek 2007, s. 51-120.
• Kuźniewski Bogumił, "650 lat Olsztynka", Olsztynek 2009.
• Kuźniewski Bogumił, Suchowiecki Adam, "Obóz jeniecki Stalag IB Hohenstein", Olsztynek 2013.
• "Olsztynek", w: "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. 7, red. Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, wg planu Filipa Sulimierskiego, Warszawa 1886, s. 516.
• Orłowicz Mieczysław, "Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmji", Lwów-Warszawa 1923, s. 181-182.
• "Śladami Mikołaja Kopernika/In the Footsteps of Nicolaus Copernicus/Auf den Spuren von Nicolaus Kopernicus", wstęp Jerzy Sikorski, Lidzbark Warmiński 2022, s. 29.
• Töppen Max, "Historia okręgu i miasta Olsztynka", tłum. Magdalena Sacha, oprac. Grzegorz Białuński i Grzegorz Jasiński, Dąbrówno 2004, s. 18-122.
• "Warmia i Mazury. Przewodnik", oprac. Szymon Drej, Jarosław Swajdo, Olszanica 2008, s. 91-95.