Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu

Informacje ogólne

Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu jest Instytucją Kultury Miasta Elbląga i stanowi najstarszą placówkę muzealną w województwie warmińsko-mazurskim. Muzeum gromadzi ponad 115 tysięcy przedmiotów, stanowiących świadectwo bogatej i złożonej przeszłości tego regionu Europy.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Muzeum zlokalizowane jest w historycznym centrum Starego Miasta, przy Bulwarze Zygmunta Augusta 11. Siedziba muzeum mieści się na terenie dawnego podzamcza, na obszarze, gdzie niegdyś wznosił się jeden z najpotężniejszych zamków krzyżackich w Prusach. Placówka zajmuje dwa zabytkowe budynki – dawną słodownię (zwyczajowo nazywaną Podzamczem) oraz budynek dawnego Gimnazjum Elbląskiego.

Historia

Początki muzealnictwa w Elblągu sięgają 8 listopada 1864 r., kiedy to magistrat miasta podjął decyzję o utworzeniu Muzeum Miejskiego (Städtisches Museum), gromadzącego rozproszone kolekcje monet, numizmatów, starożytności i dzieł sztuki. Przedwojenne zbiory muzealne uległy częściowemu rozproszeniu podczas II wojny światowej, lecz znaczna ich część przetrwała – fragmenty odnaleziono w Rakowie oraz w piwnicach przedwojennego budynku przy ulicy Wigilijnej.

Obecne Muzeum Archeologiczno-Historyczne powstało 24 marca 1954 r. na mocy uchwały Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Roku Jubileuszowego Miasta Elbląga. Jego założenie było wynikiem inicjatywy lokalnych władz, które postanowiły odtworzyć działalność muzealną, sięgając po rozproszony materiał zabytkowy.

Pierwszą siedzibą muzeum były kamienice nr 11 i 12 przy ulicy Wigilijnej, gdzie 8 czerwca 1954 r. nastąpiło oficjalne otwarcie placówki. Ekspozycję urządzono wówczas w formie czterech wystaw tematycznych poświęconych: elbląskiemu rzemiosłu, zabytkom archeologicznym, dokumentacji fotograficznej miasta z przeszłości i współczesności oraz malarstwa amatorskiego. Placówka działała początkowo bez osobowości prawnej, dlatego 12 lutego 1955 r. na mocy zarządzenia nr 25 Ministra Kultury i Sztuki została przejęta przez ministerstwo i przemianowana na „Muzeum w Elblągu", a nadzór nad nią powierzono Centralnemu Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków za pośrednictwem Okręgowego Muzeum Pomorskiego w Gdańsku.

W 1973 r. placówka przeniesiona została do budynku dawnego Gimnazjum Elbląskiego – obiektu o tradycji sięgającej XVI w., który w okresie reformacji pełnił funkcję szkoły humanistycznej. Czternaście lat później, w 1987 r., z okazji obchodów siedemset pięćdziesiątej rocznicy założenia miasta, oddano do użytku i przekazano muzeum budynek Podzamcza – dawnej słodowni krzyżackiej.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Muzeum funkcjonuje w dwóch zabytkowych budynkach, nierozerwalnie związanych z historią Elbląga. Budynek dawnego gimnazjum powstał na terenie, gdzie od 1458 r. funkcjonował klasztor brygidek, przekształcony po reformacji w pierwszą szkołę humanistyczną w Prusach. Obiekt zawiera gotyckie piwnice, pochodzące z XIII–XV w., będące reliktem wcześniejszej zabudowy klasztornej i miejskiej.

Budynek Podzamcza stanowił część systemu obronnego i gospodarczego zamku krzyżackiego, oddzielając twierdzę od zabudowy miejskiej. Fragmenty murów obronnych, choć zachowane jedynie częściowo, stanowią namacalne świadectwo potęgi fortyfikacji krzyżackich z XIII i XIV stulecia. W latach 1984–1987 przeprowadzono adaptację dawnej słodowni na cele muzealne, eksponując zachowane elementy architektury średniowiecznej.

Zamek krzyżacki w Elblągu – przeszłość architektoniczna miejsca

Fundamentalne znaczenie dla zrozumienia historycznego kontekstu muzeum ma fakt, że jego budynki wzniesiono na terenie dawnego potężnego zamku, który w latach 1251–1309 był najważniejszą twierdzą w państwie krzyżackim. Budowa zamku rozpoczęła się około 1237–1240 r. – był to pierwszy murowany zamek zakonny na ziemiach pruskich. Kompleks obejmował rozległy system obronny, kościół pw. św. Andrzeja z relikwiami Krzyża Świętego oraz liczne budynki gospodarcze. Zamek elbląski uważany był za drugi po malborskim pod względem walorów militarnych i estetycznych w całym państwie zakonnym. Po przeniesieniu siedziby wielkiego mistrza do Malborka w 1309 r. zamek pozostał siedzibą wielkiego szpitalnika Zakonu oraz komtura elbląskiego.

W 1440 r. na zjeździe stanów pruskich w Elblągu utworzono Związek Pruski – stowarzyszenie szlachty i miast sprzeciwiające się panowaniu zakonu krzyżackiego. Losy zamku przypieczętowało powstanie mieszczan 12 lutego 1454 r. – członkowie Związku Pruskiego zdobyli twierdzę, wypędzili załogę krzyżacką, a następnie podpalili i systematycznie zburzyli fortyfikacje, by uniemożliwić Zakonowi ich ponowne przejęcie. Podobny los spotkał w tym samym roku zamki w Gdańsku i Toruniu. Ruiny ostatecznie rozebrano pod koniec XVI w. Po zawarciu drugiego pokoju toruńskiego w 1466 r. Elbląg znalazł się w granicach Korony Polskiej, uzyskując status portu królewskiego i otrzymując nowe przywileje handlowe od króla Kazimierza Jagiellończyka. Do czasów dzisiejszych z dawnej warowni przetrwały jedynie fragmenty murów obronnych, gotyckie piwnice oraz granitowa kolumna, która podpierała niegdyś sklepienie refektarza zamkowego.

Zabytki / Zbiory / Stan obecny i funkcja edukacyjna

Charakterystyka zbiorów muzealnych

Muzeum gromadzi materiały archeologiczne pochodzące z trzech głównych stanowisk badawczych o fundamentalnym znaczeniu dla poznania dziejów regionu.

Elbląskie Stare Miasto

Najobszerniejszą kolekcję stanowią znaleziska z terenu Starego Miasta w Elblągu. Od 1980 r. systematyczne wykopaliska prowadzone pod kierunkiem Tadeusza i Grażyny Nawrolskich przyniosły około miliona fragmentów artefaktów ze wszystkich epok – od pradziejów po nowożytność. Dotychczas badania archeologiczne przeprowadzono na obszarze ponad 13 000 m², co stawia Elbląg w rzędzie najlepiej przebadanych miast europejskich. Prace ujawniły fundamenty średniowiecznych drewnianych domów, zazwyczaj zalegające 3–4 m poniżej współczesnego poziomu gruntu. Szczególnie cenne okazały się odkrycia w dawnych latrynach miejskich – anaerobowe warunki panujące w ich wnętrzu zapewniły doskonałą konserwację artefaktów drewnianych i organicznych, które w innych warunkach ulegają rozkładowi biologicznemu. Latryny stały się wiec niezwykłym źródłem informacji o życiu codziennym średniowiecznego miasta.

Osada Truso

Wikińska osada Truso, położona nad brzegiem jeziora Drużno w miejscowości Janów Pomorski, stanowiła między VIII a X w. jeden z najważniejszych portów handlowych północnej Europy. Odkrycie tego stanowiska w 1981 r. przez archeologa Marka F. Jagodzińskiego pozostaje przełomem w archeologii europejskiej. Truso było jedynym znanym na terenach Polski skandynawskim emporium handlowym z wczesnego średniowiecza, wzmiankowanym w relacji anglosaskiego żeglarza Wulfstana z końca IX w.

W trakcie systematycznych badań wykopaliskowych prowadzonych od 1982 r. wydobyto około pół miliona fragmentów kości zwierzęcych, ponad sześćdziesiąt tysięcy fragmentów ceramiki oraz ponad tysiąc monet i odważników, świadczących o rozległych kontaktach handlowych. Artefakty identyfikowane z rzemiosłem wikińskim obejmują importy z Anglii, Nadrenii i Kalifatu Abbasydów.

Cmentarzysko w Weklicach

W Weklicach, położonych w pobliżu Elbląga, odkryto cmentarzysko kultury wielbarskiej z okresu wpływów rzymskich (I–III w. n.e.). Stanowisko należy do najlepiej poznanych w Polsce miejsc pochówku z czasów Cesarstwa Rzymskiego – dotychczas odkryto ponad 600 grobów. Kolekcja obejmuje ponad cztery tysiące przedmiotów wykonanych ze złota, srebra, brązu i żelaza oraz importowane wyroby szklane i naczynia, świadczące o zaawansowanych kontaktach tej społeczności ze światem śródziemnomorskim.

Unikalne eksponaty

Muzeum prezentuje kolekcję unikalnych przedmiotów o znaczeniu europejskim. Wśród nich znajduje się najstarsza para okularów znaleziona w Polsce, datowana na pierwszą połowę XV w. Oprawa wykonana z poroża z ciemnozielonymi, niekorekcyjnymi szkłami służyła prawdopodobnie ochronie oczu przed słońcem i kurzem – zielone szkło miało właściwości łagodzące zmęczenie wzroku. Wśród zbioru instrumentów muzycznych wyróżnia się średniowieczna gitterna z XIV–XV w., uznawana za poprzedniczkę współczesnej mandoliny, odkryta w latrynie na Starym Mieście. Jest to jeden z trzech zachowanych na świecie egzemplarzy tego instrumentu. Kolekcję uzupełniają flety, skrzypce oraz inne instrumenty strunowe.

Odrębną kategorię stanowią woskowe tabliczki służące jako materiał piśmienniczy – wykorzystywano je jako pomoce dydaktyczne lub nośniki informacji handlowej. Do cennych zabytków należą również znaki pielgrzymie (medaliony i odznaki) noszone przez pielgrzymów odwiedzających ważne świątynie chrześcijańskie, dostarczające wglądu w sferę duchową społeczeństwa średniowiecznego.

Ekspozycje stałe i funkcja edukacyjna

Na dziedzińcu muzeum znajduje się replika chaty wikingów z dawnego Truso, zrekonstruowana na podstawie badań prowadzonych przez dr. Marka F. Jagodzińskiego. Obok można obejrzeć pozostałości murów zamkowych z różnych okresów historii obiektu. W sezonie letnim odbywają się rejsy repliką łodzi wikińskiej, prezentujące sposób podróżowania i handlu w czasach wczesnego średniowiecza. Stałe wystawy prezentują m.in. historię Gotów i mieszkańców emporium Truso („Truso – legenda Bałtyku", od 2015 r.), kulturę materialną ludności wielbarskiej („Goci. Znad Bałtyku do Rzymu") oraz dzieje średniowiecznego Elbląga z perspektywy archeologicznej („Elbląg reconditus", od 2014 r.). W 2014 r., w ramach programu „Muzea ponad granicami", dokonano modernizacji wschodniej części budynku Podzamcza, instalując aparaturę do projekcji holograficznych prezentujących trójwymiarowe rekonstrukcje osady Truso i zamków krzyżackich.

Muzeum gromadzi również kolekcję ceramiki kadyńskiej – wyrobów z manufaktury założonej w 1904–1905 r. przez cesarza Wilhelma II w pobliskich Kadynach. Wytwarzano tam przedmioty artystyczne wzorowane na antycznej ceramice greckiej i etruskiej oraz majolice włoskiego renesansu.

Informacje praktyczne

Szczegółowe informacje o godzinach otwarcia, biletach i rezerwacjach grup dostępne są na stronie internetowej: www.muzeum.elblag.pl, telefonicznie pod numerem +48 55 232 72 73 lub elektronicznie: muzeumel@elblag.com.pl.

Bibliografia

• Czerniakowska Małgorzata, Z dziejów Biblioteki Gimnazjum Elbląskiego, „Rocznik Elbląski”, 2004, t. 20, s. 15-44.
• Historia Elbląga, t. V (1945-1975), red. Andrzej Groth, Gdańsk 2005, s. 210-212.
• Jagodziński Marek, Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, Elbląg 2010, s. 5-15.
• Jóźwiak Sławomir, Trupinda Janusz, Zamek krzyżacki w Elblągu: topografia i układ przestrzenny, w: Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Malbork 2012.
• Marcinkowski Mirosław, Elbląskie Muzeum Miejskie w latach 1864–1945, w: Skarby elbląskiego muzeum. 150 lat muzealnictwa w Elblągu, red. Kazimierz Arbart, Elbląg 2014, s. 11–25.
• Milewska Danuta, Muzeum w Elblągu 1954-1974, „Rocznik Elbląski”, 1976, t. 7, s. 267-278.
• Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Muzeum_Archeologiczno-Historyczne_w_Elblągu, [dostęp: 12.11.2025].
• Nawrolska Grażyna, Początki Elbląga w świetle źródeł archeologicznych, Elbląg 2012.
• O żmudnych początkach ambitnego przedsięwzięcia (70 lat elbląskiego Muzeum), https://www.portel.pl/kultura/o-zmudnych-poczatkach-ambitnego-przedsiewziecia-70-lat-elblaskiego-muzeum/138541, [dostęp: 12.11.2025].
• Pawlak Lech, Elbląg. Zamek – Podzamcze – Muzeum, Elbląg 2012, s. 12-45.
• Skarby elbląskiego muzeum. 150 lat muzealnictwa w Elblągu, red. Kazimierz Arbart, Elbląg 2014.
• Studia nad Truso, t. II: Janów Pomorski stan. 1. Wyniki ratowniczych badań archeologicznych w latach 2007–2008, red. Mateusz Bogucki, Marek F. Jagodziński, Elbląg 2013.
• Torbus Tomasz, Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, cz. 1, Gdańsk 2000.
• Zamek w Elblągu, https://www.zamki.pl/?idzamku=elblag, [dostęp: 12.11.2025].