Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku

Informacje ogólne

Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku to instytucja kultury na Warmii i Mazurach, znajdująca się bezpośrednio na Polach Grunwaldu – miejscu jednej z największych bitew średniowiecznej Europy. W ostatnich latach muzeum przeszło głęboką transformację, a od 2022 r. udostępniono zwiedzającym nowoczesny gmach. Pobliski Stębark (niem. Tannenberg) jest niewielką wsią sołecką, zamieszkaną przez 435 osób (2021 r.).

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Stębark znajduje się w pobliżu pola bitwy pod Grunwaldem z 1410 r. i leży około 14 km na południowy zachód od Olsztynka i około 25 km na wschód od Lubawy. Adres samego muzeum to Stębark 1.

Historia miejscowości

Początki Stębarku sięgają czasów krzyżackich. Najstarsza wzmianka o miejscowości pojawia się w latach 1334-1335, kiedy w źródłach odnotowano Henryka ze Stębarka jako świadka dokumentu. W 1380 r. wieś występuje jako dobra rycerskie o powierzchni 80 włók, podlegające komturii w Dąbrównie; w tym samym roku sołtys Berthold otrzymał odnowiony przywilej na włóki sołeckie. Na pobliskich polach – na obszarze między Grunwaldem, Stębarkiem a Łodwigowem – 15 lipca 1410 r. rozegrała się wielka bitwa pomiędzy siłami zakonu krzyżackiego a wojskami polsko-litewskimi, która była jedną z największych bitew średniowiecznej Europy. Rok później Krzyżacy w miejscu śmierci wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena (ok. 1360-1410) wznieśli kaplicę. W 1414 r., podczas tzw. „wojny głodowej”, została ona zniszczona przez wojska polskie, lecz wkrótce ją odbudowano. W 1511 r. kaplicę ograbiono z kosztowności.

W XV w. dobra w Stębarku znajdowały się w rękach różnych przedstawicieli lokalnej szlachty. W kolejnym stuleciu wieś wielokrotnie zmieniała właścicieli. W latach 1515-1519 należała do szlachcica Samińskiego, a w 1540 r. niemal cały Stębark znajdował się w posiadaniu Albrechta Fincka. W tym czasie miejscowość liczyła 80 włók ziemi i miała dość rozwiniętą strukturę społeczną – żyło w niej 24 wolnych chłopów, 5 zagrodników, 2 karczmarzy, kowal i sołtys. Funkcjonował tu kościół oraz szkoła parafialna.

W XVII w. Stębark dotknęły klęski wojenne i żywiołowe. W 1656 r. podczas najazdu tatarskiego – czyli łupieżczej wyprawy wojsk tatarskich sprzymierzonych z Rzecząpospolitą w czasie potopu szwedzkiego – zniszczono kaplicę, która została odbudowana dopiero w 1681 r. W kolejnych latach budowla ponownie uległa zniszczeniu.

W XVIII w. wieś była własnością radcy von Brandta. W Stębarku od 1756 r. funkcjonowała szkoła. W 1772 r. uczęszczało do niej 95 dzieci z kilku okolicznych wsi.

W 1820 r. Stębark liczył 24 domy i 120 mieszkańców. W XIX w. miejscowość rozwijała się stopniowo – w 1861 r. majątek obejmował ponad 4 tysiące mórg ziemi, a liczba mieszkańców systematycznie rosła. Pod koniec stulecia wieś liczyła 274 mieszkańców.

Na początku XX w. Stębark ponownie znalazł się w centrum wydarzeń historycznych. W sierpniu 1914 r., podczas niemiecko-rosyjskiej bitwy pod Tannenbergiem (znanej jako I bitwa mazurska), w miejscowej szkole mieściła się kwatera główna generała niemieckiego Paula von Hindenburga. W 1939 r. wieś zamieszkiwały 664 osoby. Nazwa „Tannenberg” stała się wówczas kryptonimem niemieckiej akcji eksterminacyjnej wymierzonej w polską inteligencję.

Po II wojnie światowej Stębark znalazł się w granicach Polski. W latach 1954–1959 był siedzibą gromady, czyli najmniejszej jednostki podziału terytorialnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a w okresie 1975-1998 należał administracyjnie do województwa olsztyńskiego. Współcześnie wieś znana jest przede wszystkim jako miejsce związane z polami bitwy pod Grunwaldem – działa tu Muzeum Bitwy pod Grunwaldem, a okolica stanowi ważny punkt pamięci historycznej i przestrzeń wydarzeń kulturalnych, m.in. spotkań i rekonstrukcji nawiązujących do wielokulturowej przeszłości regionu.

W Stębarku warto zobaczyć barokowy kościół pw. Przenajświętszej Trójcy z 1681 r., przebudowany w XVIII w. i rozbudowany w 1909 r. Od czasów reformacji aż do 1945 r. kościół służył wspólnocie ewangelickiej, natomiast po II wojnie światowej przejęła go ludność katolicka, która osiedliła się tu po zmianach granic. Przypuszcza się, że świątynia może być miejscem pochówku rycerzy poległych w bitwie pod Grunwaldem. Przy kościele znajduje się ewangelicki cmentarz (działał w latach 1800-1972), którego najstarszy nagrobek pochodzi z 1803 r. Interesujący jest też zespół dworsko-parkowy, w skład którego wchodzi dwór z około 1890 r., cmentarz rodowy oraz park. W 2006 r. dworek nabył prywatny właściciel, który przeprowadził jego remont. Od początku lat 20. XXI w. realizowany jest projekt pod nazwą „Zagospodarowanie terenu Zespołu Dworsko-Parkowego w Stębarku”, współfinansowany ze środków Funduszy Unii Europejskiej. Na jego realizację przeznaczono 305 500 zł, a głównym założeniem jest rozwój działalności agroturystycznej. Już dziś widoczne są rezultaty podjętych działań – dawny park dworski stopniowo odzyskuje swój historyczny charakter i dawną świetność.

Historia muzeum

Muzeum Bitwy pod Grunwaldem swoją działalność zainaugurowało w lipcu 1960 r., w dniu odsłonięcia monumentalnego pomnika upamiętniającego 550. rocznicę bitwy pod Grunwaldem. W czasie pierwszych trzech lat funkcjonowania placówka podlegała Przedsiębiorstwu Turystycznemu Warszawa-Olsztyn. Następnie, od 1963 r., działała jako oddział Muzeum Mazurskiego w Olsztynie (dziś Muzeum Warmii i Mazur). W latach 1970-1975 była podporządkowana Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku. Przygotowania do wyodrębnienia instytucji jako samodzielnej jednostki rozpoczęto 26 października 2010 r. uchwałą Sejmiku Województwa Warmińsko-Mazurskiego, a od 1 marca 2011 r. Muzeum funkcjonuje jako niezależna instytucja kultury podległa Urzędowi Marszałkowskiemu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.

Nową siedzibę Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku oddano do użytku 21 września 2022 r. Obiekt dysponuje około 1300 m² powierzchni wystawienniczej. Zwiedzający mogą oglądać wystawę stałą zatytułowaną „Wielka wojna z zakonem krzyżackim w latach 1409-1411”, łączącą nowoczesne rozwiązania multimedialne z tradycyjną prezentacją eksponatów. Ekspozycja podzielona jest na panele tematyczne obejmujące szeroką perspektywę chronologiczną – od czasów rozbicia dzielnicowego po współczesność. Przedstawia tło polityczne konfliktu, jego przebieg wraz z samą bitwą grunwaldzką, a także historię badań archeologicznych prowadzonych na polu bitwy. Trasa kończy się w holu ekspozycyjnym, gdzie zaprezentowano wątki związane z tradycją grunwaldzką na przestrzeni dziejów. Całość uzupełniają filmy, aplikacje, mapy interaktywne oraz zabytki pozyskane podczas wykopalisk, a także rekonstrukcje uzbrojenia, wyposażenia oraz strojów średniowiecznego rycerstwa. Elementem urozmaicającym zwiedzanie jest projekcja fragmentu filmu Aleksandra Forda „Krzyżacy” – 23-minutowej sekwencji przedstawiającej bitwę pod Grunwaldem. Oprócz tego prezentowane są jeszcze trzy inne produkcje filmowe poświęcone temu starciu.

Na polach grunwaldzkich znajduje się również wykuty w granicie pomnik dwóch rycerzy autorstwa Jerzego Bandury i Witolda Cęckiewicza, a także 30-metrowe maszty z chorągwiami wojsk Jagiełły i Witolda. Do udostępnionych obiektów należą ponadto ruiny kaplicy wzniesionej przez Krzyżaków w 1411 r. oraz zbiór kamieni z pomnika grunwaldzkiego ufundowanego w 1910 r. w Krakowie przez Ignacego Jana Paderewskiego i zniszczonego przez Niemców w 1939 r. Fragmenty cokołu przechowano w konspiracji, a w 1976 r. przekazano do Muzeum Bitwy pod Grunwaldem, gdzie obecną formę nadano im w 1983 r. Na terenie założenia znajduje się także Kopiec Jagiełły – usypany przez harcerzy w 1960 r. w miejscu domniemanego stanowiska dowodzenia króla – oraz głaz wskazujący przypuszczalne miejsce śmierci wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, a także kamienie upamiętniające przysięgi żołnierzy I Dywizji Wojska Polskiego im. Tadeusza Kościuszki.

Muzeum organizuje i współorganizuje liczne przedsięwzięcia o charakterze edukacyjnym i historycznym. Do najważniejszych należą coroczne „Dni Grunwaldu” wraz z inscenizacją bitwy, turnieje w ramach Rycerskiej Ligi Turniejowej Grunwaldzkiej Akademii Miecza, wydarzenia okolicznościowe (m.in. z okazji Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych, Święta Wojska Polskiego czy Nocy Muzeów), zawody łucznictwa konnego rangi Pucharu Europy, a także zimowa plenerowa rekonstrukcja „Rejza na Zamek w Nidzicy i Pola Grunwaldu”. Bogata działalność wystawiennicza oraz szeroka oferta wydarzeń sprawiają, że Muzeum Bitwy pod Grunwaldem pozostaje atrakcyjnym miejscem dla zwiedzających przez cały rok.

Architektura

Budynek muzeum został zaprojektowany przez pracownię Warsztaty Architektury Krzysztofa Kozłowskiego z Sopotu. Założeniem architektów było wtopienie obiektu w teren, aby nie zakłócał panoramy historycznych Pól Grunwaldu, które posiadają status Pomnika Historii. Dlatego też budowla została w znacznej części ukryta pod ziemią i symbolicznie ukazuje się spod ziemi, pokazując charakterystyczny, spiczasty narożnik od południowo-zachodniej strony. Elewację wejściową wykończono perforowaną blachą, a jednym z elementów dachu jest szklany kubik (świetlik), który wpuszcza naturalne światło dzienne bezpośrednio do podziemnych sal ekspozycyjnych.

Bibliografia

Bałdowski Jan, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna: przewodnik", Warszawa 1996, s. 75-76.
Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, "Warmia, Mazury. Przewodnik", Warszawa 2003, s. 24-25.
Drej Szymon, "Etos Grunwaldu. Od wielkiej bitwy do pomnika historii", w: [Wojtkowski Jacek Maciej, Drej Szymon, Hochleitner Janusz], "Pomniki historii na Warmii i Mazurach", Olsztyn-Grunwald 2014, s. 49-50.
"Historia Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku", https://muzeum-grunwald.pl/o-muzeum/historia-muzeum/, [dostęp: 15.09.2025].
[Lodzińska Ewa, Wieczorek Waldemar], "Warmia i Mazury. Przewodnik + atlas", Warszawa 2012, s. 224-225.
"Stębark", https://polska-org.pl/7396462,Stebark.html, [dostęp: 15.09.2025].
"Stębark (woj. warmińsko-mazurskie) – renowacja zabytkowego dworu", https://rekonstrukcjeiodbudowy.pl/stebark-woj-warminsko-mazurskie-renowacja-zabytkowego-dworu/, [dostęp: 15.09.2025].
"Śladami Mikołaja Kopernika / In the Footsteps of Nicolaus Copernicus / Auf den Spuren von Nicolaus Copernicus", wstęp Jerzy Sikorski, Lidzbark Warmiński 2022, s. 28.
Świderski Grzegorz, "Historia badań archeologicznych pola średniowiecznej bitwy pod Grunwaldem", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2010, nr 2, s. 137-167.
"Warmia i Mazury. Przewodnik", oprac. Szymon Drej, Jarosław Swajdo, Olszanica 2008, s. 261-263.
"Wieś Stębark w liczbach", https://www.polskawliczbach.pl/wies_Stebark, [dostęp: 15.09.2025].

Muzeum Bitwy pod Grunwaldem