Muzeum Misyjno-Etnograficzne Księży Werbistów w Pieniężnie

Informacje ogólne

Muzeum działa w budynku klasztornym i seminaryjnym (Misyjne Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Pieniężnie) i posiada najbogatszy oraz najlepiej opracowany zbiór tego typu w kraju. Ekspozycja stała pozwala przybliżyć bogactwo kultur, religii i tradycji mieszkańców krajów, w których działają misjonarze werbiści. W 2025 r. – po kilkuletnim remoncie – muzeum zostało udostępnione w nowej odsłonie.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Muzeum znajduje się pod adresem Pieniężno Pierwsze 19 (inaczej Kolonia 19). Klasztor i muzeum znajdują się poza zwartą zabudową centralnej części miasta, na tzw. „kolonii” w kierunku wsi Kajmity. Około 1,5 km od parkingu przy klasztorze znajduje się wejście na ścieżkę przyrodniczo-edukacyjną „Czarci Jar” prowadzącą z jednej strony w kierunku Kaplicy Narodzenia, z drugiej do centrum miasta.

Historia

Zakon Werbistów został założony przez św. Arnolda Janssena (1837-1909), który szczególny nacisk kładł na działalność misyjną i przygotowanie do niej młodych katolików. Uważał, że dobrym miejscem do pozyskiwania kandydatów są tereny Warmii, dlatego już od 1907 r. zabiegał o utworzenie tam werbistowskiej placówki. Przez wiele lat szukano odpowiedniego miejsca. Najbardziej odpowiednia okazała się posiadłość małżeństwa Krügerów w miejscowości Mehlsack (po II wojnie światowej nazwa została zmieniona na Pieniężno, na cześć warmińskiego działacza Seweryna Pieniężnego).

Wkrótce rozpoczęto budowę klasztoru. Powstawał on etapami przez 10 lat: w 1921 r. wzniesiono skrzydło południowe, w latach 1924–1925 skrzydło wschodnie wraz z narożnymi częściami pozostałych skrzydeł, w latach 1927–1928 skrzydło północne, a w latach 1930–1931 kościół wraz z przyległymi fragmentami budowli. Patronem domu został św. Wojciech, którego figura ustawiona jest przy wejściu do klasztoru. Od początku miejsce to pełniło podwójną rolę: wspierało duchowieństwo diecezjalne oraz przygotowywało młodych katolików do pracy misyjnej. Po II wojnie światowej obiekt przejęli polscy werbiści. Budynki były poważnie zniszczone, dlatego wymagały stopniowej odbudowy. Do 1948 r. działało tu niższe seminarium duchowne, a następnie – decyzją władz zakonnych – od jesieni tego samego roku Pieniężno stało się siedzibą Wyższego Seminarium Duchownego Werbistów.

Jednym z charakterystycznych elementów klasztorów werbistowskich były od początku niewielkie muzea lub choćby gabloty prezentujące przedmioty pochodzące z krajów misyjnych. Ich celem było poszerzanie wiedzy o odległych kulturach i budzenie zainteresowania misjami. Dzisiejsze Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie nawiązuje do tradycji kolekcjonerskich, które na ziemiach polskich rozwijały się jeszcze przed II wojną światową. W 1930 r. misjonarze otworzyli pierwsze muzeum w Rybniku, a w latach 1931–1933 powstała kolejna kolekcja w Górnej Grupie na Pomorzu.

Podczas okupacji i okresu powojennego wiele eksponatów zostało zniszczonych lub zaginęło. Dopiero w 1964 r. możliwe było ponowne zorganizowanie pracy muzealnej. Do zbiorów włączono ocalałe przedmioty z Rybnika, Górnej Grupy oraz Nysy, a także liczne dary pochodzące z prywatnych kolekcji werbistów. Największy wpływ na rozbudowę muzeum miały jednak przesyłki od misjonarzy pracujących na różnych kontynentach.

W 1980 r. placówka otrzymała nazwę Muzeum Misyjno-Etnograficznego. Cztery lata później udostępniono przestrzeń w podziemiach klasztoru, gdzie zorganizowano dużą, stałą ekspozycję etnograficzną, wzbogaconą o eksponaty przyrodnicze i przedmioty związane z pracą misyjną. Po kilkuletnim, gruntownym remoncie muzeum zostało ponownie otwarte w lipcu 2025 r., prezentując zbiory w nowej formie, zgodnej z koncepcją nowoczesnego muzeum narracyjnego.

Zbiory / Stan obecny i funkcja edukacyjna

Zbiory

Zbiory Muzeum Misyjno-Etnograficznego Księży Werbistów w Pieniężnie obejmują przedmioty związane z kulturą, religią oraz chrześcijaństwem krajów, w których działają misjonarze tego zgromadzenia. Prezentowane są tu zarówno duchowe, jak i materialne osiągnięcia mieszkańców Chin, Japonii, Filipin, Indii, Indonezji, Papui-Nowej Gwinei, a także różnych państw Afryki i Ameryki Łacińskiej. Jest to najobszerniejsza i najlepiej uporządkowana kolekcja misyjno-etnograficzna w kraju.

Wśród eksponatów znajdują się przedmioty związane z codziennym życiem i świętami, a także elementy tradycyjnych obrzędów i współczesnej sztuki etnicznej. Obejrzeć można również obiekty, które zostały wycofane z użytku z powodu przemian kulturowych, uszkodzenia, zniszczenia lub dlatego, że służyły jedynie jednorazowym rytuałom.

Muzeum posiada ponad 9 tysięcy opracowanych i skatalogowanych eksponatów, co czyni je największym i najlepiej udokumentowanym zbiorem tego typu w Polsce. Zwiedzający mogą zobaczyć m.in. narzędzia pracy, broń, instrumenty muzyczne, maski używane w tańcach rytualnych, a także zabytkowe ornaty i paramenty liturgiczne wykonane z chińskiego jedwabiu. Wśród wyjątkowych obiektów znajdują się także wizerunki Chrystusa i Maryi przedstawione w typach etnicznych charakterystycznych dla poszczególnych regionów świata.

W 2025 r. otwarto nową stałą wystawę, składającą się z dwóch uzupełniających się ekspozycji, odzwierciedlających misję i charakter muzeum. Pierwsza: „Być misjonarzem” ma charakter historyczny i prezentuje początki oraz idee werbistów, czyli Zgromadzenia Słowa Bożego (SVD). Ukazuje drogę, jaką przebywali kandydaci do misji – ich formację, przygotowanie oraz pierwsze doświadczenia na terenach misyjnych. Przedstawia również najważniejsze osiągnięcia werbistów w dziedzinach takich jak edukacja, działalność formacyjna czy opieka medyczna. Natomiast druga: „Tacy sami w świecie różnorodności kulturowej” to stała wystawa etnograficzna ukazująca przedmioty pochodzące z różnych części świata i odmiennych kultur. Jej główną ideą jest podkreślenie uniwersalnych potrzeb i doświadczeń ludzi, które – mimo różnic geograficznych i kulturowych – objawiają się w podobnych formach. Wystawa prezentuje obiekty z różnych epok i kontynentów, pokazując bogactwo i różnorodność ludzkich tradycji.

Bibliografia

• Lorenc Hiacynta, Zbiory Muzeum Misyjno-Etnograficznego Księży Werbistów w Pieniężnie – 50 lat działalności, https://werbisci.pl/index.php/czytelnia/zbiory-muzeum-misyjno-etnograficznego-ksiezy-werbistow-w-pienieznie-50-lat-dzialalnosci, [dostęp: 15.06.2025].
• Miotk Andrzej, Założenie Domu Misyjnego św. Wojciecha i jego działalność do 1945 r., „Nurt SVD”, 2020, nr 2, s. 27–46.
• Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie, https://www.muzeumpieniezno.pl/, [dostęp: 15.06.2025].
• Skrabania Jerzy, Historia Domu Misyjnego św. Wojciecha w Pieniężnie do 1945 r. ze szczególnym uwzględnieniem okresu Trzeciej Rzeszy, „NURT SVD”, 2010, z. 2, s. 9–48.