Nowy pałac biskupi we Fromborku

Informacje ogólne

Nowy pałac biskupi to dziewiętnastowieczny, neogotycki zabytek architektury rezydencjonalnej. Przez sto lat stanowił oficjalny dom i centrum administracyjne urzędujących ordynariuszy warmińskich. Współcześnie obiekt znajduje się pod opieką rzymskokatolickiej parafii pw. Wniebowzięcia NMP we Fromborku, pełniąc funkcję plebanii.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zabytek zlokalizowany jest przy ulicy Katedralnej 6, na terenie położonym bezpośrednio na wschód od monumentalnych murów obwarowań Wzgórza Katedralnego. Choć administracyjnie leży poza ścisłym obwodem średniowiecznej warowni, stanowi z nią spójny wizualnie kompleks.

Historia

Początki pałacu związane są z biskupem warmińskim Józefem Hohenzollernem (1776-1836), ponieważ za czasów jego ordynariatu zainicjowano rozmowy z władzami pruskimi na temat zagwarantowania mu odpowiedniej siedziby na obszarze diecezji warmińskiej. Budowa pałacu stała się konieczna, kiedy w 1837 r. podjęto decyzję o przeniesieniu siedziby biskupstwa do Fromborka. Pierwsze projekty architektoniczne pałacu przygotował inspektor budowlany August Bertram, jednak ostatecznie przyjęto wersję opracowaną przez Friedricha Augusta Stülera (1800-1865), który był członkiem pruskiej Naczelnej Deputacji Budowlanej. Zgodnie ze zwyczajem 15 października 1844 r. poświęcono kamień węgielny pod budowę kaplicy pałacowej, dwa lata później nowy pałac biskupi był już zadaszony, a za budynkiem założono ogród. Prace budowlane i wyposażenie wnętrz sfinalizowano pod koniec 1849 r. Nowy gmach wzniesiono w miejscu kanonii (domów mieszkalnych kanoników) pw. św. Jana Nepomucena i św. Andrzeja Apostoła. Ówczesny biskup warmiński Józef Ambroży Geritz (1783-1867) zamieszkał w nim prawdopodobnie wiosną 1850 r.

Od momentu ukończenia budowy pałac stał się rezydencją kolejnych biskupów warmińskich do czasu przeniesienia po II wojnie światowej siedziby biskupstwa do Olsztyna. Podczas wojny gmach – w przeciwieństwie do większości Fromborka – nie został doszczętnie zniszczony. Po wojnie budynek przekazano lokalnej parafii katedralnej z przeznaczeniem na plebanię, dzięki czemu zachował on ciągłość użytkową i przetrwał w doskonałym stanie. W drugiej dekadzie XXI w. przeprowadzony został gruntowny remont pomieszczeń pałacowych dzięki dofinansowaniu z Regionalnego Programu Operacyjnego Warmia i Mazury na lata 2014-2020.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie

Jest to budowla neogotycka, dwukondygnacyjna, murowana z czerwonej cegły licowej, podpiwniczona, wzniesiona na planie prostokąta i nakryta dachem dwuspadowym, z elewacją frontową skierowaną ku zachodowi. Architektonicznie pałac nawiązuje do gotyckiej katedry. Elewację rytmizują ostrołukowe i prostokątne okna. W centrum gmachu usytuowano wejście z sienią i klatką schodową prowadzącą na piętro z salami reprezentacyjnymi. Na parterze znajduje się neogotycka kaplica i pomieszczenia mieszkalne.

Wnętrza pałacu kryją w sobie cenne elementy oryginalnego rzemiosła artystycznego z połowy XIX w., które w latach 2019-2020 przeszły gruntowną renowację. Najważniejszym elementem wyposażenia ruchomego jest unikalny w skali Europy zespół neogotyckich i klasycystycznych pieców kaflowych (wysokich na 2,80 do 3,50 m). Zostały one wykonane przez berlińskie przedsiębiorstwo Tobiasa Christopha Feilnera (1773-1839). Są to konstrukcje z białych, szkliwionych kafli, ozdobione płaskorzeźbionymi scenami mitologicznymi, antycznymi, arabeskami i liśćmi akantu. Co ciekawe, podczas ostatniej renowacji przywrócono im pełną sprawność techniczną, co oznacza, że w razie potrzeby można w nich palić, ogrzewając pomieszczenia dzisiejszej plebanii.

We wnętrzach plebanii zachowała się oryginalna stolarka drzwiowa i okienna, zabytkowe schody i boazerie. Badania konserwatorskie wykazały, że ściany reprezentacyjnych salonów były pierwotnie pokryte luksusowymi tapetami (ich fragmenty odkryto pod listwami przypodłogowymi).

Interesującym detalem architektonicznym są relikty pierwotnych oszkleń w refektarzu (reprezentacyjnej jadalni) – bezbarwne szkła ze szlifowaną dekoracją roślinną osadzone w drewnianych szczeblinach, a w innych salonach – barwne szkła powłokowe w żeliwnej armaturze.

Bibliografia

• Jodkowski Marek, Budowa nowego pałacu biskupiego we Fromborku w pierwszej połowie XIX wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2024, nr 2 (325), s. 207–226.
• "Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria nowa", t. 2: Województwo elbląskie, z. 1: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, oprac. aut. Marian Arszyński i Marian Kutzner, red. Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff-Łozińska, Warszawa 1980, s. 107.
• Kopiczko Andrzej, "Dzieje Warmińskiej Kapituły Katedralnej", t. 2: od 1821 roku, Olsztyn 2010.
• Nowy Pałac Biskupi, http://www.katedra-frombork.pl/palac.html, [dostęp: 28.06.2025].
• Nowy Pałac Biskupi, https://muzeumfrombork.pl/wozowniasztukpl/n/index.html, [dostęp: 28.06.2025].
• Piaskowski Tadeusz, Szkop Henryk, "Zabytki Fromborka", Frombork 2003, s. 89-90.
• Semków Jagoda, Wojnowska Weronika, Piece Tobiasa Christopha Feilnera – ojca berlińskich pieców kaflowych w pałacu biskupim we Fromborku, „Świat Kominków”, 2013, nr 2 (35), http://www.katedra-frombork.pl/images/remonty/piece.pdf [dostęp: 28.06.2025].