Oranżeria Kultury w Lidzbarku Warmińskim

Informacje ogólne

Oranżeria Kultury to zabytkowy pawilon ogrodowy – dawniej oranżeria biskupia, obecnie pełniący funkcje kulturalno-edukacyjne. Budowla znana jest też jako Oranżeria Krasickiego i upamiętnia jednego z dawnych właścicieli pawilonu.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Obiekt znajduje się przy ul. Ignacego Krasickiego 2. Oranżeria stoi na terenie dawnego ogrodu biskupiego, który rozciągał się na prawym brzegu rzeki Łyny.

Historia

Lidzbarskie ogrody przyzamkowe zaczęły powstawać już w XV w. i rozciągały się przy jego murach, na przedzamczu i nad brzegami Łyny. W pierwszej połowie XVII w. biskup Mikołaj Szyszkowski (ok. 1590-1643) przy zamku lidzbarskim zbudował ogrodowy pawilon wypoczynkowy. Nowy obiekt zbudował biskup Jan Stanisław Zbąski (1629-1697), jednak został on spalony i ograbiony przez Szwedów podczas wojny północnej w 1704 lub 1705 r. Po skończeniu wojny północnej w 1721 r. biskup Teodor Potocki (1664-1738) na wysokim wzgórzu w dali od zamku wzniósł pawilon nazwany oranżerią. Gdy biskupem został Adam Stanisław Grabowski (1698-1766), rozpoczął prace nad ponownym urządzaniem ogrodu wokół zamku, do którego sprowadzał ozdobne rośliny i drzewa. Ogród Grabowskiego nie przypadł do gustu najsłynniejszemu biskupowi warmińskiemu Ignacemu Krasickiemu (1735-1801), który rozpoczął w nim wielkie porządki: burzono i budowano, sadzono krzewy, drzewa, kwiaty. Krasicki wytyczał też alejki, planował gdzie postawić fontanny, gdzie popłynie strumyk, gdzie zbudować ustronne altanki, a przede wszystkim co posadzić w ogrodzie. Lidzbarki park zdobiły fontanny, posągi, kaskady, sadzawki, alejki spacerowe, urocze zakątki do rozmów i odpoczynku. W cieplarniach i oranżeriach biskupa dojrzewały pomarańcze, w styczniu zajadano się szparagami, śliwkami i wiśniami!

Około 1770 r. Krasicki nakazał rozbudowę dawnej oranżerii. Dobudowano wówczas skrajne pomieszczenia, wykonano owalne okna w sali głównej i ujednolicono elewację zewnętrzną. Pałacyk został wkomponowany w ogród biskupi, otoczony zielenią, kaskadowymi schodami i tarasami widokowymi. Po upadku Rzeczypospolitej w 1795 r. i wyjeździe biskupa Krasickiego zamek lidzbarski i oranżeria długi czas stały puste i niszczały. W 1859 r. biskup Ambroży Geritz (1783-1867) założył na zamku sierociniec, zaś w oranżerii ustawiono ścianki działowe, które zaburzyły przestrzeń. Dzisiaj teren dawnych obrodów biskupich rozciągających się od zamku aż za oranżerię został przecięty szeroką ulicą, co powoduje, że trudno wyobrazić sobie jego kompozycyjną całość.

W okresie powojennym obiekt ulegał stopniowej degradacji, bowiem główne wysiłki skupione zostały na odbudowie zrujnowanego miasta. Jednak wartość dawnego pawilonu ogrodowego została zauważona przez konserwatorów i 17 grudnia 1957 r. wpisano go wraz z otaczającym parkiem do rejestru zabytków. Pozwoliło to podjąć w latach 60. XX w. prace konserwatorskie, m.in. wymianę dachu, naprawę rynien i zabezpieczenie okien. Natomiast gruntowną rewitalizację przeprowadzono w latach 2012–2015. Odtworzono wówczas układ dawnego ogrodu biskupiego, przywrócono bryłę pałacyku, zrekonstruowano stopnie do oranżerii, a także odsłonięto fragmenty malowideł ściennych w centralnej sali.

W dniu 12 września 2015 r. odbyło się uroczyste otwarcie odrestaurowanej oranżerii jako miejsca kultury. Obiekt pełni rolę biblioteki (Miejska Biblioteka Pedagogiczna) oraz ośrodka kultury, gdzie odbywają się wystawy, spotkania, wydarzenia kulturalne.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie

Pawilon ogrodowy, zwany dzisiaj „Oranżerią kultury” został zbudowany w stylu barokowym, ale do współczesnych czasów zachował się w stylu klasycystycznym, charakterystycznym dla epoki stanisławowskiej. Pierwotny układ zawierał salę centralną i gabinety po wschodniej i zachodniej stronie. Natomiast po rozbudowie w drugiej połowie XVIII w. dobudowano symetryczne pomieszczenia oranżeryjne oraz zmieniono elewację zewnętrzną. We wnętrzach, w centralnej sali, znajduje się odsłonięty fragment malowidła ściennego z czasów biskupa Ignacego Krasickiego przedstawiający alegorię pór roku.

Bibliografia

• Doktór Roman, Ignacy Krasicki w ogrodzie, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo”, 2011, t. 61, s. 177-190.
• "Historia Lidzbarka Warmińskiego", t. 1, red. Krzysztof Mikulski, Eugeniusz Borodij, Lidzbark Warmiński 2008.
• Lewandowska Izabela, Szkamruk Sylwia, "Walory przyrodniczo-kulturowe i inżynieria krajobrazu przy założeniach pałacowo-parkowych na Warmii i Mazurach", Olsztyn 2018.
• Oranżeria Krasickiego w Lidzbarku Warmińskim, https://funduszfilmowy.warmia.mazury.pl/lokacje-filmowe/oranzeria-krasickiego-w-lidzbarku-warminskim/, [dostęp: 22.06.2025].
• Oranżeria w Lidzbarku Warmińskim, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Oran%C5%BCeria_w_Lidzbarku_Warmi%C5%84skim, [dostęp: 22.06.2025].
• Wańkowska-Sobiesiak Joanna, Szalkiewicz Wojciech Krzysztof, "Na szlaku Świętej Warmii. Podróżnik kulturalny", Olsztyn 2022.
• Z historii Oranżerii, http://oranzeria.lidzbarkw.pl/historia_oranzeria.html, [dostęp: 22.06.2025].