Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku

Informacje ogólne

Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku jest jednym z najstarszych skansenów w Polsce, prezentującym tradycyjną architekturę ludową Warmii, Mazur i Powiśla. Powstał na początku XX w. w Królewcu jako muzeum na wolnym powietrzu. Na terenie parku zgromadzone są liczne obiekty, takie jak chałupy, stodoły, wiatraki, kościoły i budynki gospodarcze, przeniesione z różnych miejsc regionu, ukazujące dawne życie wsi. Skansen, jako instytucja kultury Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego, pełni funkcje edukacyjne i turystyczne, organizując wystawy, warsztaty i wydarzenia folklorystyczne.

Położenie geograficzne

Park Etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku zlokalizowany jest przy ul. Leśnej 23.

Historia

Geneza Muzeum Budownictwa Ludowego sięga początku XX w. 24 października 1907 lub 1909 r. w Królewcu odbyło się zebranie, w którym uczestniczyli m.in. generalny konserwator prowincji Prusy Wschodnie Richard Dethlefsen (1864-1944) oraz dyrektor Prussia-Museum w Królewcu Adalbert Bezzenberger (1851-1922). Podjęto wówczas decyzję o utworzeniu muzeum architektury wiejskiej, mającego prezentować budownictwo i kulturę ludową z obszaru Prus Wschodnich. Pierwotnie obiekty planowano ustawić na obrzeżach ogrodu zoologicznego w Królewcu. W latach 1911-1913 wzniesiono tam 26 kopii budynków mieszkalnych, sakralnych, gospodarczych i przemysłowych, nawiązujących do tradycyjnego budownictwa regionów wchodzących w skład Prus Wschodnich. Muzeum nazwane Ostpreußisches Heimatmusem zostało otwarte w 1913 r., a jego pierwszym dyrektorem został Richard Dethlefsen. W latach 30. XX w. zmieniono nazwę na Freiluftmuseum der Proviz Ostpreußen. Zbiory muzeum stale się powiększały i z powodu ograniczonej przestrzeni w królewieckim zoo w 1937 r. podjęto decyzję o przeniesieniu kolekcji do Olsztynka, gdzie pozyskano teren o powierzchni 30 ha. Miejsce to uznawano za atrakcyjne ze względu na bliskość Mauzoleum Hindenburga, które przyciągało liczne rzesze turystów. Proces translokacji obiektów trwał od 1938 do 1942 r., przy czym nie wszystkie planowane budynki udało się przemieścić. Do roku 1943 odtworzono 17 obiektów. W odróżnieniu od Olsztynka, który na początku 1945 r. doznał poważnych zniszczeń wojennych, muzeum przetrwało ten okres bez większych strat. W połowie lat 50. XX w. rozpoczęto zabezpieczanie zgromadzonych obiektów pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie. Pod koniec lat 50. XX w. rozpoczęła się stopniowa rozbudowa muzeum.

W 1962 r. placówkę przekształcono w Park Etnograficzny, który funkcjonował jako oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, a w 1969 r. uzyskał status samodzielnej instytucji jako Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny. W 1985 r. do struktur skansenu włączono dwie miejskie placówki – salon wystawowy w dawnym kościele ewangelickim oraz basztę murów obronnych, w której prezentowana jest ekspozycja poświęcona Krzysztofowi Celestynowi Mrongowiuszowi.

W 1998 r. muzeum stało się instytucją kultury Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego, a w 2008 r. wpisano je do Państwowego Rejestru Muzeów prowadzonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, co potwierdziło jego znaczenie jako jednej z najważniejszych placówek prezentujących dziedzictwo ludowe regionu.

Obiekt

Skansen zajmuje dziś obszar 35 ha, na którym zgromadzono 76 zabytkowych obiektów z Warmii, Mazur, Powiśla i Małej Litwy. Tworzą one rozległy park etnograficzny z bogatymi zbiorami materialnej kultury ludowej (11 tys. muzealiów ruchomych), a placówka prowadzi ponadto działalność wystawienniczą, edukacyjną oraz organizuje imprezy plenerowe popularyzujące tradycje dawnej wsi.

25 sierpnia 2001 r. w olsztyneckim skansenie zorganizowano Festiwal Międzynarodowego Obozu „Tęczowy Most” pod patronatem Jolanty Kwaśniewskiej. W wydarzeniu wzięli udział wybitni goście, w tym prezydent Polski Aleksander Kwaśniewski, pisarz Paulo Coelho z Brazylii oraz izraelski polityk Szimon Peres.

Bibliografia

• Bałdowski Jan, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna. Przewodnik", Warszawa 1996, s. 67-71.
• Cygański Janusz, "Muzeum Budownictwa Ludowego. Park Etnograficzny w Olsztynku", Olsztynek 1987.
• Darmochwał Tomasz, Rumiński Marek Jacek, "Warmia, Mazury. Przewodnik", Warszawa 2003, s. 26-31.
• [Dudzik Marian], "Olsztynek i okolice", Warszawa 1976, s. 2-14.
• Gruszkiewicz Ryszard, Kuźniewski Bogumił, "Olsztynek w fotografii", Olsztynek 1999.
• Klonowski Franciszek, "Park Etnograficzny w Olsztynku", Olsztyn 1966.
• Kuźniewski Bogumił, "Olsztynek. Miasto i gmina", Olsztynek 2007, s. 51-120, 172-186.
• Kuźniewski Bogumił, "650 lat Olsztynka", Olsztynek 2009.
• Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku, https://muzeumolsztynek.pl/, [dostęp: 31.08.2025].
• "Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku", [red. Ewa Wrochna], Olsztynek 2015.
• Orłowicz Mieczysław, "Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmji", Lwów-Warszawa 1923, s. 181-182.
• "Śladami Mikołaja Kopernika/In the Footsteps of Nicolaus Copernicus/Auf den Spuren von Nicolaus Kopernicus", wstęp Jerzy Sikorski, Lidzbark Warmiński 2022, s. 29.
• Töppen Max, "Historia okręgu i miasta Olsztynka", tłum. Magdalena Sacha, oprac. Grzegorz Białuński i Grzegorz Jasiński, Dąbrówno 2004, s. 18-122.
• "Warmia i Mazury. Przewodnik", oprac. Szymon Drej, Jarosław Swajdo, Olszanica 2008, s. 91-96.
• [Wieczerzak Jadwiga, Wroniszewska Maria], "Historia Muzeum w różnych odsłonach, 1913-2013. Katalog wystawy", Olsztynek 2013.