Szlak Kopernikowski

Wieża Radziejowskiego we Fromborku (Planetarium)

Wieża Radziejowskiego we Fromborku (Planetarium) we Fromborku

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Wieża Radziejowskiego we Fromborku (Planetarium)

Wieża Radziejowskiego we Fromborku (Planetarium) we Fromborku

Frombork, Frombork, braniewski

Wieża Radziejowskiego we Fromborku (Planetarium)

Planetarium – Wieża Radziejowskiego we Fromborku

Informacje ogólne

Planetarium – Wieża Radziejowskiego należy do najważniejszych atrakcji turystycznych miasta związanego z działalnością Mikołaja Kopernika. Obiekt pełni funkcję zarówno zabytkowej wieży obronnej, jak i nowoczesnego centrum popularyzacji astronomii. Planetarium znajdujące się w przyziemiu Wieży Radziejowskiego jest częścią Muzeum Mikołaja Kopernika.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Wieża Radziejowskiego (zwana także Dzwonnicą) znajduje się na terenie Wzgórza Katedralnego, wzniesionego na wysokość 21 m nad poziomem morza, na wysoczyźnie elbląskiej, nad Zalewem Wiślanym. Budowla zlokalizowana jest przy ulicy Katedralnej 8, w południowo-zachodnim narożniku zespołu fortyfikacyjnego, który otaczają mury obronne z bramami i basztami. Jej położenie w obrębie warowni nie było przypadkowe – strategiczna lokalizacja wieży umożliwiała efektywną obronę głównego dojazdu do całego założenia katedralnego.

Historia

Początki fortyfikacji na Wzgórzu Katedralnym sięgają XIV w., kiedy to na terenach zajętych przez zakon krzyżacki rozpoczęto budowę systemu obwarowań chroniących kaplicę, którą wcześniej erygowano na miejscu pogańskiego grodu pruskiego. Oktagonalna wieża artyleryjska, określana łacińskim terminem magna turris (wielka wieża), powstała przed rokiem 1448 i pełniła kluczową funkcję obronną przeciwko zagrożeniom z otwartego, płaskiego przedpola, stanowiącego główne podejście do warowni. Jej charakterystyczny ośmioboczny plan był rozwiązaniem typowym dla architektury obronnej tego okresu, umożliwiającym optymalne pole ostrzału oraz skuteczne flankowanie atakujących.

W roku 1448, za czasów biskupa Franciszka Kuschmalza (zm. 1457), na grzbiecie pierwotnej wieży obronnej wybudowano dzwonnicę i zawieszono w niej duży dzwon, który od tej pory wzywał kanoników warmińskich do modlitwy i narad kapituły. Budowla zyskała w ten sposób dodatkową funkcję, łącząc aspekty militarne z liturgicznymi. Przez stulecia wieża podlegała remontom i adaptacjom, odzwierciedlającym zmieniające się potrzeby katedry.

Przełomowa przebudowa wieży nastąpiła na przełomie XVII i XVIII w., kiedy to biskup Michał Stefan Radziejowski (1645–1705), jeden z największych mecenasów sztuki baroku w Polsce, podjął gruntowną modernizację budowli. W latach 1683–1685 konstrukcja sprzed wieków została zastąpiona nową dzwonnicą w baroko-gotyckim stylu, który stanowił charakterystyczną fuzję architektury defensywnej średniowiecza ze stylem barokowym. Nazwa wieży – Wieża Radziejowskiego – pochodzi właśnie od tego biskupa, który przez swoją aktywność budowlaną i mecenat artystyczny wyznaczył nowy kształt wielu obiektów na Warmii. Nowa konstrukcja zyskała wysmuklony hełm baniasty charakterystyczny dla epoki, który harmonijnie zwieńczał oktagonalną bryłę wieży, nadając jej charakterystyczny wygląd, rozpoznawalny z daleka.

Podczas II wojny światowej, w wyniku działań zbrojnych prowadzonych zimą 1945 r., wieża została poważnie zniszczona. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX w., w ramach wielkiej, wieloletniej akcji harcerskiej pod kryptonimem „Operacja 1001-Frombork", prowadzonej w latach 1966–1973 z zamiarem przygotowania obchodów 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika, odbudowa wieży stanowiła jeden z priorytetowych projektów. Odbudowa przeprowadzona w latach 1968–1972 przez dwóch olsztyńskich inżynierów – Witolda Czajkowskiego i Edwarda Sapały – jest do dzisiaj uznawana za jedną z najlepszych powojennych realizacji konserwatorskich w Polsce. Rekonstrukcja odznaczała się głębokim poszanowaniem dla autentyczności formy historycznej, przywracając wieży jej pierwotne walory estetyczne i funkcjonalne.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura wieży

Wieża Radziejowskiego reprezentuje unikatowy przykład przejścia od gotyku do baroku w architekturze warmińskiej. Jej ośmioboczny plan w dolnych kondygnacjach nawiązuje do średniowiecznej koncepcji wieży artyleryjskiej, przeznaczonej do obrony warowni. Budowla wzniesiona z cegły ceramicznej, pokryta tynkiem, posiadała mury o znacznej grubości, zapewniające odporność na atak artylerii i próby bezpośredniego szturmu. Charakterystyczną cechą jej struktury były systematycznie rozmieszczone strzelnice artyleryjskie, umożliwiające obsługę broni palnej na różnych poziomach.

W wyniku przebudowy dokonanej przez biskupa Radziejowskiego na przełomie XVII i XVIII w. wieża zyskała nową formę architektoniczną. Wyższe kondygnacje wyposażono w większą liczbę okien owalnych i półkolistych, nadając konstrukcji bardziej reprezentacyjny charakter. Zwieńczenie wieży stanowi dwupoziomowy hełm baniasty, typowy dla architektury barokowej tej epoki, ukształtowany na wzór barokowych zwieńczeń stosowanych w Niemczech i Polsce. Tuż poniżej hełmu biegnie galeryjka – otwarty balkon pełniący funkcję obserwacyjną i estetyczną zarazem, skąd roztacza się panoramiczny widok na Frombork i Zalew Wiślany.

Elewacja zachodnia wieży posiada wejście przystosowane do funkcji liturgicznych, natomiast portal w północnej ścianie wykazuje bogatą ornamentykę renesansową, być może zachowywaną z wcześniejszych faz budowli. Wieża zachowuje jednocześnie wszystkie cechy strukturalne typowe dla średniowiecznej wieży obronnej – grube mury, strategiczne położenie, oraz elementy obronne – a także współczesne dla XVIII w. elementy barokowe, takie jak elegancki hełm i otwarte galerie.

Wyposażenie / Funkcja edukacyjna i turystyczna

Funkcja planetarium i wyposażenie naukowe

Po rekonstrukcji wieży w latach 1968–1972 jej przyziemie przekształcono w nowoczesne planetarium, stanowiące dziś część Muzeum Mikołaja Kopernika. Planetarium wyposażone jest w precyzyjną aparaturę projekcyjną Carl Zeiss – model ZKP-1, niemieckiej wytwórni słynnej z najbardziej zaawansowanych rozwiązań w dziedzinie projekcji astronomicznej. Urządzenie projekcyjne umieszczone w centrum kopuły o średnicy 8 m odtwarza naturalne niebo w każdym punkcie Ziemi, pokazując położenie Słońca, planet, komet oraz ponad 6000 gwiazd, oddając dokładnie to, co obserwować można z każdego miejsca na globie w danym czasie doby i roku astronomicznego.

Wokół tego innowacyjnego urządzenia rozmieszczone zostały również nowoczesne projektory multimedialne HD oraz zaawansowany system audio, pozwalające na przeprowadzenie szerokiej gamy seansów edukacyjnych dostosowanych do wieku publiczności. Widownia planetarium mieści około 30 osób, co zapewnia intymny charakter pokazów i głębokie zaangażowanie grupy w proces edukacyjny

Innym naukowym wyposażeniem wieży jest słynne wahadło Foucaulta, zawieszane w górnych partiach budowli. Przyrząd ten nosi imię francuskiego fizyka Jean Bernarda Leona Foucaulta, który w połowie XIX w. przeprowadził pierwsze doświadczenie demonstrujące rotację Ziemi. Wykonane ze stali nierdzewnej wahadło mierzy 28 m długości i ma kulę metaliczną ważącą 46,5 kg. Zawieszone swobodnie, doskonale demonstruje zjawisko precesji – pozornego przesunięcia płaszczyzny wahań względem obracającej się Ziemi. Czas potrzebny do pełnego obrotu płaszczyzny wahań w warunkach geograficznych Fromborka wynosi około 29 godz. i 30 min, co stanowi empiryczne potwierdzenie rotacji Ziemi – zasady leżącej u podstaw heliocentrycznego systemu Kopernika. Taras widokowy, umieszczony na wysokości około 70 m nad poziomem morza, udostępnia spektakularną panoramę Fromborka i okolic. Z tarasu widoczna jest cała Bazylika Archikatedralna, fortyfikacje obronne oraz rozległa tafla Zalewu Wiślanego. To doskonałe miejsce obserwacyjne dla turystów pragnących zrozumieć topografię i strategiczne położenie warowni katedralnej.

Bibliografia

Nawiguj w mapie

Galeria

#Obiekty historyczne i muzealne#Frombork