Pomnik Mikołaja Kopernika w Olszynie

Informacje ogólne

Popiersie Mikołaja Kopernika w Parku Podzamcze w Olsztynie jest najstarszym zachowanym olsztyńskim monumentem poświęconym astronomowi i jednym z najważniejszych elementów kopernikańskiego krajobrazu pamięci miasta. Autorem rzeźby był Johannes Götz (1865-1934), berliński rzeźbiarz działający na przełomie XIX i XX w. Monument ma formę spiżowego popiersia ustawionego na granitowym cokole; pierwotnie stanowił część bardziej rozbudowanej kompozycji architektonicznej z baldachimem wspartym na filarach. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków w 1997 r., co potwierdza jego wartość artystyczną, historyczną i krajobrazową.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Popiersie znajduje się w Parku Podzamcze nad Łyną, w bezpośrednim sąsiedztwie Zamku Kapituły Warmińskiej. Współczesna lokalizacja określana jest jako teren przed zamkiem, przy moście na Łynie, na skwerze nad rzeką naprzeciwko budynku przy ul. Zamkowej 5.

Historia

Inicjatywa ustawienia pomnika wyszła od Rady Miejskiej Olsztyna w okresie przynależności miasta do Prus Wschodnich. Decyzję o jego budowie podjęto w 1913 r., 440-lecie urodzin astronoma. Oficjalna nota konserwatorska miasta podaje, że popiersie zostało odsłonięte 9 listopada 1916 r. Autorem popiersia był Johannes Götz – niemiecki rzeźbiarz związany z reprezentacyjną sztuką Cesarstwa Niemieckiego. Nie był on artystą lokalnym, lecz twórcą funkcjonującym w obiegu oficjalnej sztuki niemieckiej, więc zamówienie u niego popiersia przez władze miasta wskazuje, że zamierzano upamiętnić Kopernika w formie reprezentacyjnej i artystycznie prestiżowej.

Pierwotnie spiżowe popiersie znajdowało się przed groblą zamkową, na postumencie osłoniętym architektonicznym baldachimem wspartym na filarach. Takie rozwiązanie nadawało monumentowi bardziej reprezentacyjny charakter i sytuowało go przy jednym z ważnych dojść do zamku. Pomnik tworzył więc rodzaj bramy pamięci prowadzącej ku miejscu, w którym Kopernik mieszkał i pracował jako administrator dóbr kapituły warmińskiej.

Przed wkroczeniem Armii Czerwonej do Olsztyna w styczniu 1945 r. popiersie zdemontowano i przeniesiono do zamku. Po II wojnie światowej, wraz ze zmianą przynależności państwowej Warmii i Olsztyna, monument został przeniesiony na zachodnią stronę zamku, do Parku Podzamcze (1946). Zmieniono również jego cokół i nadano mu nową inskrypcję w języku polskim: „Obrońcy grodu olsztyńskiego przed najeźdźcą krzyżackim. Wielkiemu Polakowi Mikołajowi Kopernikowi wdzięczni Polacy”. Powojenna zmiana lokalizacji i inskrypcji miała istotne znaczenie symboliczne. Przedwojenny pomnik, zamiast zostać usunięty jako element niemieckiej przestrzeni miasta, został włączony do nowej narracji historycznej. Kopernik został tu przedstawiony nie tylko jako astronom, lecz również jako obrońca Olsztyna i postać związana z polską tradycją Warmii. Dzięki temu monument stał się przykładem przekształcania wcześniejszego dziedzictwa materialnego przez nadanie mu nowych znaczeń.

W drugiej połowie XX w. popiersie utrwaliło się jako jeden z głównych punktów kopernikańskiej topografii Olsztyna. Jego znaczenie wzmacniało sąsiedztwo zamku, w którym zachowała się tablica astronomiczna Kopernika i gdzie rozwijano ekspozycje muzealne poświęcone astronomowi. Wpis do rejestru zabytków w 1997 r. usankcjonował rangę pomnika jako obiektu zabytkowego o znaczeniu miejskim i regionalnym.

W 2021 r. popiersie zostało uszkodzone wskutek aktu wandalizmu – zrzucono je z cokołu w Parku Podzamcze. Po zdarzeniu rzeźbę poddano pracom konserwatorskim: oczyszczono jej powierzchnię, usunięto skorodowane elementy mocujące i wykonano nowe zabezpieczenia montażowe. Po zakończeniu renowacji monument powrócił na cokół w sierpniu 2021 r.

Obecnie popiersie Mikołaja Kopernika jest obiektem wielowarstwowym znaczeniowo. Jako dzieło rzeźbiarskie reprezentuje akademicką tradycję portretu pomnikowego początku XX w., jako zabytek miejski dokumentuje przedwojenną kulturę pamięci Olsztyna, jako monument z powojenną inskrypcją świadczy o reinterpretacji dziedzictwa Warmii po 1945 r.

Opis

Popiersie zostało odlane z brązu i zostało osadzone na wysokim, czworobocznym postumencie wykonanym z czerwonego granitu o matowej fakturze. Artysta przedstawił uczonego w dojrzałym wieku, z charakterystycznymi długimi włosami. Twarz Kopernika ma wyraz głębokiego skupienia i powagi, a jego wzrok skierowany jest lekko ku górze – w stronę nieba, co bezpośrednio symbolizuje jego pasję astronomiczną.

Na froncie granitowego cokołu wykuto pamiątkowy napis: Obrońcy grodu olsztyńskiego przed najeźdźcą krzyżackim. Wielkiemu Polakowi Mikołajowi Kopernikowi wdzięczni rodacy.

Bibliografia

• Götz Johannes Gottfried, "Popiersie Mikołaja Kopernika, brąz, postument granitowy, 1914/1916, Park Podzamcze w Olsztynie, wpis do rejestru zabytków 1997".
• Kiewisz-Wojciechowska Joanna, Najstarszy pomnik Mikołaja Kopernika w Olsztynie wrócił do Parku Podzamcze, https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/najstarszy-pomnik-mikolaja-kopernika-w-olsztynie-wrocil-do-parku-podzamcze, [dostęp: 12.10.2025].
• Lewandowska Izabela, Warmia i Mazury jako palimpsest, czyli o oswajaniu poniemieckiej przestrzeni po drugiej wojnie światowej, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, 2018, t. 7, s. 189–206.
• Ohm Barbara, "Johannes Götz 1865–1934. Bildhauer in Fürth und Berlin", Fürth 2008.
• "Olsztyn. Rzeźby i pomniki. Stare Miasto i okolice", Olsztyn 2021/2022.
• Popiersie Mikołaja Kopernika w Olsztynie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Popiersie_Miko%C5%82aja_Kopernika_w_Olsztynie, [dostęp: 12.10.2025].
• Sukertowa-Biedrawina Emilia, Wystawa Kopernikowska w Olsztynie w 1946 r., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1966, nr 1, s. 172–177.