Ratusz w Ornecie

Informacje ogólne

Gotycki, murowany ratusz miejski to czternastowieczna siedziba dawnych władz miejskich, która przez stulecia skupiała życie administracyjne, sądownicze i handlowe miasta. Jest jednym z nielicznych zachowanych gotyckich ratuszy na Warmii i jedynym w regionie budynkiem magistratu z istniejącymi do dziś tzw. domami budniczymi (kupieckimi) przylegającymi do jego ścian. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków w 1956 r.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Ratusz znajduje się w centralnym punkcie prostokątnego rynku w Ornecie. Usytuowany jest na osi wschód-zachód, pod adresem Plac Wolności 26.

Historia

Ratusz został zbudowany w trzeciej ćwierci XIV w., w miejscu istniejącego wcześniej domu kupieckiego. Budynek ukończono najprawdopodobniej przed 1384 r., a na początku XV w. obudowano go murowanymi budami, które w następnych dziesięcioleciach przekształcone zostały w domy budnicze. W 1606 r. ratusz został uszkodzony przez pożar. Charakterystycznym elementem ratusza jest wieża, którą po raz pierwszy wzmiankowano w źródłach w 1586 r. W 1622 r. zastąpiono ją nową, być może autorstwa Krzysztofa Tribbaco z Wilna. Obecna, ośmioboczna wieża pochodzi z 1721 r. Wykonano ją z drewna obitego blachą, posiada drewnianą galeryjkę i jednolatarniowy hełm zwieńczony iglicą z mosiężną kulą i chorągiewką wietrzna. Na wieży znajduje się tarcza zegarowa z 1721 r., a w jej wnętrzu gotycki dzwon z 1384 r., poświęcony św. Katarzynie (najstarszy dzwon na Warmii).

Dolne kondygnacje mieściły dużą, jednoprzestrzenną halę targową z jatkami mięsnymi i ławami chlebowymi. Piętro było prawdopodobnie podzielone na trzy duże pomieszczenia i pełniło funkcje urzędowe oraz reprezentacyjne. Większa izba pełniła zapewne rolę reprezentacyjnej sieni, a w mniejszych mieściły się sale ławy i rady miejskiej oraz izba burmistrza.

W 1721 r. zawaliła się część elewacji wschodniej, w czasie jej odbudowy przekształcono wnętrza, przykrywając je na piętrze polichromowanymi stropami. Najprawdopodobniej z tego okresu pochodzą domy budnicze (kupieckie), postawione na miejscu wcześniejszych bud handlowych.

Po I rozbiorze Polski i zajęciu przez Prusy Warmii do ratusza dobudowano siedzibę pruskiej policji municypalnej. Spowodowało to przeniesienie wejścia na piętro ze strony północnej na południową i umieszczenie schodów prowadzących do niego w jednym z domów budniczych. W latach 1907–1908 przeprowadzono gruntowny remont szczytów, dachu i okien budynku, natomiast w 1920 r. po raz kolejny przebudowano wnętrza, a od strony wschodniej wykonano nowe wejście wraz ze schodami prowadzącymi na piętro.

Po zniszczeniach z okresu II wojny światowej ratusz pozostawał zaniedbany i nieużytkowany. Od 1955 r. rozpoczęto rozbiórkę części okalających go domów budniczych. Dopiero w latach 1968–1973 przeprowadzono gruntowny remont oraz prace konserwatorskie i zaadaptowano budynek na potrzeby domu kultury. Obecnie ratusz jest siedzibą Urzędu Miasta i Gminy Orneta.

Architektura / Architektura i wyposażenie

Bryła ratusza to ceglana, dwukondygnacyjna budowla gotycka na planie prostokąta, z rozczłonkowanym, schodkowym szczytem zachodnim (rzadki wariant z lizenami). Podpiwniczenie ma sklepienia kolebkowe. Natomiast przyziemie i piętro przykryte było drewnianymi stropami. Elewacje zachowały wiele oryginalnych gotyckich elementów – ceglane szczyty, portal wejściowy i łuki arkad. Natomiast murowane przybudówki/domki handlowe przy fasadzie nie są w całości oryginalne, bowiem zostały odbudowane po zniszczeniach II wojny światowej. Wnętrza ulegały przebudowom poprzez dostosowanie ich do nowych funkcji, stąd wiele detali wnętrza jest nowożytnych i współczesnych.

Materiałem budowlanym była czerwona cegła układana w wątku gotyckim, przy użyciu wypalanej do czarnego koloru zendrówki, a podmurówkę tworzyły granitowe kamienie narzutowe. Obiekt powstał na planie prostokąta o długości 40 m i szerokości 12,7 m. Otrzymał dwie główne kondygnacje, piwnice i poddasze.

Od strony zewnętrznej budynek ratusza w dużej mierze zachował swoją pierwotną, średniowieczną formę. Wschodnie wejście do budynku zawiera barokową sygnaturkę z dzwonkiem pożarowym, a po obu stronach umieszczono kamienne tablice z nazwiskami mieszkańców Ornety, którzy zginęli podczas I wojny światowej. Na pierwszym piętrze zachował się polichromowany drewniany strop. Zachowany jest także średniowieczny szczyt zachodni przedstawiający rzadki wariant szczytu schodkowego z lizenami.

Dzisiaj ratusz w Ornecie jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów typowego budynku łączącego cechy siedziby rady miejskiej i domu kupieckiego.

Bibliografia

• Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. 2, z. 1, Województwo elbląskie: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, red. Marian Arszyński, Marian Kutzner, Warszawa 1980, s. 160-162.
• Milkiewicz Andrzej, Remont wieży zegarowej ratusza w Ornecie, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, R. 3, 2001, s. 169–176.
• Orneta – ratusz, https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/orneta-ratusz/, [dostęp: 18.06.2025].
• Pawlak Roman, Polska. Zabytkowe ratusze, Warszawa 2003, s. 271–272.
• Ratusz, https://polska-org.pl/7195548,Orneta,Ratusz.html, [dostęp: 18.06.2025].
• Ratusz Miejski, https://orneta.net/zabytki-ornety/ratusz-miejski/, [dostęp: 18.06.2025].
• Rzempołuch Andrzej, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992, s. 40.
• Skurzyński Piotr, Warmia i polskie Dolne Prusy: przewodnik turystyczny, Gdynia 2012, s. 107–108.