Ratusz w Pieniężnie

Informacje ogólne

Ratusz staromiejski w Pieniężnie to historyczny budynek mieszczący się na środku rynku – jeden z podstawowych zabytków miasta. Powstał w średniowieczu (XIV–XV w.), był kilkukrotnie niszczony i przebudowywany, a po znacznych zniszczeniach w 1945 r. jest stopniowo odbudowywany i konserwowany. Obiekt jest zarejestrowany jako zabytek i od lat objęty działaniami konserwatorskimi.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Ratusz stoi w centralnym punkcie kwadratowego rynku, przy ul. Rynek 3. Lokalizacja ta odpowiada typowemu układowi średniowiecznych miast warmińskich, gdzie budynek rady miejskiej zajmował dominantę centralną.

Historia

Pierwsze wzmianki o ratuszu pochodzą z drugiej połowy XIV w. W ciągu kolejnych stuleci wielokrotnie ulegał uszkodzeniom, m.in. w latach 1627, 1666/1667 i 1720, po których następowały odbudowy i przekształcenia formy architektonicznej. W XVIII w. przeprowadzono przebudowę w duchu późnobarokowym. W okresie nowożytnym ratusz pełnił tradycyjne funkcje administracyjne, a także – w pewnych okresach – służył jako miejsce nabożeństw (np. dla społeczności ewangelickiej).

Podczas działań wojennych w 1945 r. budynek został niemal doszczętnie zniszczony podczas zimowej ofensywy Armii Czerwonej. W czasie prac wykopaliskowych w latach 70. XX w. odkryto fundamenty budynków mieszkalnych przylegających do ratusza: jeden datowany na XVII w., drugi na koniec wieku XVIII. Od lat 80. XX w. prowadzone są prace zabezpieczające i częściowa odbudowa ratusza, a w ostatnich latach planowane są kolejne remonty konserwatorskie. Celem jest przywrócenie stanu sprzed 1772 r. Obecna wieżyczka na dachu została zamontowana w 1997 r. To stalowa konstrukcja obita miedzianą blachą i posiadająca kopułę, w której zostały umieszczone dokumenty historyczne dotyczące Pieniężna.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Ratusz historyczny był budowlą jednopiętrową w rzucie prostokąta, wzniesioną z cegły, nakrytą dachem czterospadowym (dachówka holenderska). Pierwotnie był otoczony kramami oraz domkami budniczymi, typowymi dla średniowiecznych rynków. Po pożarach i przebudowach jego forma uległa zmianom, w XVIII w. nadano mu cechy późnobarokowe. Po zniszczeniach wojennych przetrwały relikty murów. W trakcie odbudowy odtworzono bryłę i umieszczono nową, metalowo-miedzianą wieżyczkę z balustradą. Górna jej część, znacznie wyższa, nakryta jest hełmem z prześwitem zwieńczonym iglicą i chorągiewką z datą 1772. Stan obecny to mury zewnętrzne z częściowo przywróconymi fragmentami elewacji. W dalszym ciągu obiekt wymaga prac konserwatorskich, które są planowane i realizowane etapami.

Bibliografia

• Pawlak Roman, "Polska. Zabytkowe ratusze", Warszawa 2003, s. 274–275.
• Ratusz, w: Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Pieniężno, https://bip.pieniezno.pl/artykul/64/59/ratusz, [dostęp: 10.05.2025].
• Sikorska-Ulfikowa Izabela, Pieniężno, pow. Braniewo, „Informator Archeologiczny. Badania”, 1973, 7, s. 263.
• Skurzyński Piotr, "Warmia i polskie Dolne Prusy: przewodnik turystyczny", Gdynia 2012, s. 137–138.