Ruiny zamku kapituły chełmińskiej w Kurzętniku

Informacje ogólne

Ruiny zamku kapituły chełmińskiej w Kurzętniku – malowniczo położone na wzgórzu nad doliną Drwęcy – są pozostałością gotyckiej warowni z XIV w. Obecnie obiekt, dostępny bezpłatnie dla zwiedzających, funkcjonuje jako trwała ruina. Prowadzi do niego ścieżka z drogą krzyżową, która zaczyna się przy miejscowym kościele.

Kurzętnik (dawniej Kauernik) to wieś gminna położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, stanowiąca siedzibę wiejskiej gminy Kurzętnik. Miejscowość ta, mimo historycznych praw miejskich (XIV w.-1905 r.) oraz charakteru opartego na rozwiniętych usługach, formalnie funkcjonuje jako wieś. Kurzętnik jest głównym ośrodkiem administracyjnym dla 18 miejscowości w gminie. W 2021 r. liczyła 3280 mieszkańców.

Lokalizacja

Ruiny zamku kapituły chełmińskiej zlokalizowane są na południowym krańcu wsi. Zespół zamkowy wzniesiono na szczycie wysokiego, podłużnego wzgórza położonego na południowym brzegu doliny rzeki Drwęcy.

Historia

Na przestrzeni wieków nazwa zamku i miejscowości pojawiała się w różnych formach: Chornichium, Kurnig, Kiwernick, Kurnyk, Kawerneck, Cawenigk, Cauernik, Cuvwernick, Kuyrnigk, Kurzantnik.

Budowę murowanego zamku rozpoczęto prawdopodobnie w połowie XIV w., po najeździe litewskim z 1331 r. Warownia wznoszona była etapowo w XIV i XV w. Pierwszy etap budowy ukończono przed rokiem 1361. Obiekt był własnością kapituły chełmińskiej i pełnił funkcję gospodarczo-obronną. Od XIV w. do pierwszej połowy XV w. rezydował w nim administrator lubawskich dóbr kapituły. Po bitwie grunwaldzkiej (15 VII 1410 r.) zamek przejęły wojska polskie i pozostał w ich rękach do następnego roku. Po pierwszym pokoju toruńskim (1411 r.) Kurzętnik wrócił pod panowanie Krzyżaków. Pierwsze poważne zniszczenia warownia poniosła w 1414 r. w wyniku najazdu wojsk polskich – podczas tzw. „wojny głodowej”. Jednak zniszczenia szybko usunięto i już w 1414 r. rezydował tam burgrabia. W 1454 r. Kurzętnik przystał do Związku Pruskiego, w efekcie czego zamek został zdobyty i spalony przez Krzyżaków. Po drugim pokoju toruńskim Kurzętnik został przyłączony do Polski. Zamek stracił znaczenie militarne i był wykorzystywany na potrzeby gospodarcze. Pod koniec XVI w. opisywany był już jako „budowla w ruinie”. Kolejne dewastacje nastąpiły podczas potopu szwedzkiego w 1656 r. Na pewno przynajmniej do początku lat 60. XVII w. na zamku funkcjonowała kaplica. Zapisy źródłowe z 1666 r. opisywały budowlę jako „stare niezamieszkane zamczysko w ruinie”. W drugiej połowie XVIII w. mury zamku rozebrano, odzyskując materiały do nowych konstrukcji. W latach 60. XX w. na wzgórzu zamkowym przeprowadzono prace archeologiczne.

Architektura zamku

Założenie obronne w Kurzętniku miało trójczłonową strukturę i obejmowało zamek górny, podłużne przedzamcze oraz wieżę o funkcjach mieszkalno-obronnych. Najwyżej położoną częścią był zamek górny – jednoskrzydłowy, wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach około 25 x 27 m. Usytuowano go w kulminacyjnym punkcie wzgórza. Konstrukcję wzniesiono głównie z kamienia narzutowego opracowanego od strony lica murów, natomiast cegłę zastosowano jedynie sporadycznie – w wyższych partiach ścian oraz przy wybranych otworach okiennych. Od południa znajdował się wielokondygnacyjny budynek mieszkalny, wzmocniony masywnymi przyporami w narożnikach, natomiast od północy dobudowano niewielki ryzalit. Po tej samej stronie przylegał obszerny, czworoboczny dziedziniec, otoczony murem obronnym. W północnym odcinku muru umieszczono bramę prowadzącą w kierunku podzamcza. Centralną część całego zespołu stanowiło przedzamcze, określane jako zamek dolny. Miało ono formę wydłużonego trapezu o długości około 60 m i było otoczone murem biegnącym wzdłuż krawędzi wzgórza. W zachodnim odcinku obwodu wzniesiono prostokątną basztę, natomiast po stronie wschodniej – kwadratową, lekko przesuniętą ku północy. Obie wieże wysunięto przed lico murów. Na terenie przedzamcza znajdowały się zapewne zabudowania mieszkalne dla służby oraz obiekty o charakterze gospodarczym, takie jak stajnie, spichlerze, warsztaty i inne budynki użytkowe, rozmieszczone wzdłuż murów. Od północy zlokalizowany był trzeci element założenia, zwany kaplicą. Była to masywna, wielokondygnacyjna wieża mieszkalna o planie prostokąta i wymiarach około 8 x 13 m. Choć przeznaczenie poszczególnych pomieszczeń nie jest dziś znane, na poziomie przyziemia znajdowała się kaplica pod wezwaniem Świętego Krzyża. Budowla miała wyraźnie obronny charakter i została wzmocniona potężnymi przyporami od strony północnej, wschodniej i zachodniej. Południowy cypel wzgórza, na którym wzniesiono zamek, oddzielono od reszty terenu szerokim, około 25-metrowym przekopem. Prawdopodobny dojazd prowadził od tej strony – przez most nad fosą, następnie przez bramę w murze zewnętrznym, dalej wzdłuż ścian wieży, przez międzymurze po stronie wschodniej i kolejną bramę, aż na główny dziedziniec. Ze względu na dość ograniczony system obronny zamek w Kurzętniku nie pełnił funkcji ważnej twierdzy o znaczeniu strategicznym dla państwa. Jego rola ograniczała się głównie do funkcji lokalnych.

Stan obecny

Do czasów współczesnych przetrwały tylko pozostałości zabudowy zamkowej: fragmenty murów zewnętrznych głównego domu mieszkalnego, sięgające około 6-8 m wysokości, a także relikty fundamentów murów obwodowych i wieży o funkcjach mieszkalno-obronnych.

Bibliografia

Architektura gotycka w Polsce, red. Teresa Mroczko, Marian Arszyński, t. 2: Katalog zabytków, red. Andrzej Włodarek, Warszawa 1995, s. 133, 318.
Baliński Michał, Lipiński Tymoteusz, "Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana", t. 1, Warszawa 1843, s. 640-641.
Bałdowski Jan, "Warmia i Mazury. Mały przewodnik", Warszawa 1977, s. 127.
Bałdowski Jan, "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna: przewodnik", Warszawa 1996, s. 113.
Bieszk Janusz, "Zamki państwa krzyżackiego w Polsce", Warszawa 2010, s. 63-64.
Czubiel Lucjan, "Zamki Warmii i Mazur", Olsztyn 1986, s. 30-32.
Falkowski Jan, "Ziemia lubawska – przyroda, historia, osadnictwo, społeczeństwo, gospodarka", Toruń 2006, s. 109-112.
Grabowski Jan, "Przewodnik. Nowe Miasto Lubawskie, Kurzętnik, Bratian", Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 17-18.
Grążawski Kazimierz, "Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa", Olsztyn 2009, s. 194.
Haftka Mieczysław, "Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów", Malbork-Płock 1999, s. 140-142
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan, "Leksykon zamków w Polsce", red. Leszek Kajzer, Warszawa 2001, s. 257.
Korycka Wanda, "Z przeszłości miast i osiedli", w: "Nowe Miasto: Z dziejów miasta i powiatu", Olsztyn 1963, s. 201-203.
Kurzętnik, w: "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. IV, red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Warszawa 1883, s. 946.
Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 122-126.
"Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu", oprac. Krystyna Porębska, współpr. Maksymilian Grzegorz, red. Marian Biskup, Wrocław i in. 1971, s. 62-63.
Sypek Agnieszka, Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne od Malborka do Torunia", Warszawa 2004, s. 73-75.
Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego", cz. 2: "Pomezania, Ziemia Sasińska i Ziemia Lubawska", Warszawa 2000, s. 131-135.
"Śladami Mikołaja Kopernika/In the Footsteps of Nicolaus Copernicus/Auf den Spuren von Nicolaus Kopernicus", wstęp Jerzy Sikorski, Lidzbark Warmiński 2022, s. 20-21.
Tarasewicz Hanna, Tarasewicz Stanisław, "Zamki, pałace i inne zabytki na Mazurach i Warmii. Przewodnik po skarbach Mazur, Warmii i Malborka", Kętrzyn 2000, s. 94.
Torbus Tomasz, "Zamki konwentualne Państwa Krzyżackiego w Prusach", [cz. 1], Gdańsk 2014, s. 145.
Wagner Adam, "Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w.", t. 1, Warszawa 2019, s. 807-809.
Wasik Bogusz, "Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej (od XIII do XV wieku)", Toruń 2016, s. 312-313.
Woźniak Ryszard, "Fortyfikacje w dawnych Prusach Królewskich w pierwszej połowie XVII wieku", Warszawa 1974, s. 56-58.
"Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno 2015], s. 28-33.

Zamek biskupa chełmińskiego w Kurzętniku