Ruiny zamku krzyżackiego w Bratianie

Informacje ogólne

Ruiny zamku krzyżackiego są pozostałością XIV-wiecznej warowni, która po wojnie trzynastoletniej (1454-1466) straciła znaczenie militarne i stopniowo popadła w ruinę. Do czasów współczesnych zachowały się jedynie fragmenty murów i fundamentów. Obiekt jest jednym z najstarszych zabytków ziemi lubawskiej.

Lokalizacja

Pozostałości zamku krzyżackiego znajdują się w widłach rzeki Drwęcy i Wel, w pobliżu mostu na Drwęcy i drogi krajowej DK15. Ruiny leżą na niewielkim, częściowo zarośniętym, wzniesieniu niedaleko zabudowań starego młyna. Dotrzeć do zamku można przez prywatne posesje.

Historia

Warownię w Bratianie wzniesiono na lewym brzegu Drwęcy, u ujścia rzeki Wel, na kępie otoczonej rozlewiskami obu rzek. Wykorzystano przy tym naturalne walory obronne okolicznych moczarów i terenów podmokłych. Zamek powstał najprawdopodobniej w latach 1340-1360 jako siedziba wójta krzyżackiego podległego komturstwu malborskiemu i stanowił część systemu obronnego zabezpieczającego przeprawy na Drwęcy. Warto nadmienić, że XVI-wieczny niemiecki historyk i kartograf Caspar Henneberger (1529-1600) twierdził, że zamek został wzniesiony już w 1254 r. przez bogatego polskiego szlachcica Jana Sandomierskiego, który wstąpił do zakonu krzyżackiego i odtąd znany był jako brat Jan – stąd miała się wziąć jego nazwa. Najstarsza wzmianka źródłowa o Bratianie pochodzi z 1343 r. W tym roku wielki mistrz zakonu Ludolf König von Wattzau (1280/1290-1348) zawarł w bratiańskim zamku traktaty graniczne z książętami mazowieckimi – Siemowitem III (ok. 1320-1381) i Bolesławem III (ok. 1322-1330-1351). W Bratianie dożywał swoich dni kolejny wielki mistrz Heinrich Dusemer von Arfberg (zm. 1353). W 1410 r. trzy dni przed bitwą grunwaldzką na zamku odbyła się narada wojenna wielkiego mistrza i komturów krzyżackich, a po bitwie Bratian znalazł się czasowo pod kontrolą monarchy polskiego; w twierdzy stacjonował oddział pod komendą rycerza Jana Kretkowskiego z Kretkowa. Po pierwszym pokoju toruńskim Bratian powrócił we władanie zakonu krzyżackiego. Warownia była bezskutecznie oblegana przez wojska polsko-litewskie w 1414 r. W sierpniu 1422 r. schronił się tu podczas wojny golubskiej wielki mistrz Paul Bellitzer von Russdorff (ok. 1385-1441). W lutym 1454 r., wraz z rozpoczęciem powstania skierowanego przeciwko zakonowi krzyżackiemu, twierdza w Bratianie została porzucona przez dotychczasowych obrońców. Załoga zakonna, dowodzona przez wójta Friedricha von Nickeritz, przekazała zamek Związkowi Pruskiemu. Dzierżących warownię powstańców wzmocniła załoga polska dowodzona przez Rymszę Krzykoskiego. W 1456 r. zamek ponownie zajęły wojska krzyżackie, korzystając z nieobecności nowego polskiego dowódcy, Jana Trzeszki, który udał się na sejm do Piotrkowa. Po drugim pokoju toruńskim ziemia chełmińska wraz z bratiańskim zamkiem zostały włączone do Królestwa Polskiego. Od 1472 r. Bratian stał się siedzibą starostwa niegrodowego. W 1570 r. w Bratianie było 10 zagród, 2 karczmy oraz młyn.

W okresie 1522-1772 starostwo bratiańskie pozostawało w rękach dzierżawców wywodzących się z rodów Wilkanowskich, Działyńskich, Zamojskich oraz Czapskich. Po I rozbiorze Polski w 1772 r. zniesiono starostwo w Bratianie, co rozpoczęło szybki upadek zamku. Władze pruskie w 1785 r. poleciły częściowo go rozebrać. Pozyskane z rozbiórki materiały wykorzystano przy budowie kościoła w Łąkach Bratiańskich. W XIX w. po przejęciu resztek warowni prywatny właściciel dokonał ich całkowitej rozbiórki, przeznaczając teren pod budowę młyna wodnego.

Architektura

Zamek w Bratianie był założeniem dwuczłonowym, składającym się z zamku właściwego oraz rozległego przedzamcza. Była to duża i reprezentacyjna budowla. Całość wzniesiono z cegły na kamiennej podmurówce, z wykorzystaniem naturalnych walorów obronnych terenu podmokłego.

Zamek właściwy usytuowano w północno-wschodniej części kompleksu, na tzw. „Kępie”, oddzielonej od reszty założenia głęboką obmurowaną fosą i w razie potrzeby napełnianą wodą. Dostęp do tej części prowadził od południa, z przedzamcza, przez most zwodzony zlokalizowany w pobliżu ośmiobocznej wieży. Główny człon zamku wzniesiono na planie regularnego czworoboku (zbliżonego do kwadratu) o bokach długości około 40 m, zamykającego niewielki, brukowany kamiennymi płytami dziedziniec. Wokół bloku zamkowego biegł charakterystyczny dla architektury krzyżackiej pas parchamu o szerokości ok. 2-3 m. Naroża czworoboku wzmacniały cztery cylindryczne wieże wysunięte poza lico murów. Trzy z nich, jednakowej wysokości, zwieńczone były stożkowymi dachami. Czwarta, w narożniku północno-wschodnim, miała charakter dominujący – liczyła siedem kondygnacji i prawdopodobnie pełniła funkcję obserwacyjną, zwieńczoną tarasem widokowym. W narożu północno-zachodnim znajdowała się dodatkowo wieża o zróżnicowanej formie: cylindryczna w partii dolnej i wieloboczna w wyższych kondygnacjach.

W skrzydle wschodnim usytuowano kaplicę wspartą na jednym słupie kaplicę. Do kurtyny wschodniej przylegał podpiwniczony budynek o murowanym przyziemiu i konstrukcji szkieletowej w partiach górnych. Z kolei przy kurtynie zachodniej usytuowano zaplecze gospodarcze: kuchnię, browar oraz piekarnię. W obrębie zamku znajdowały się ponadto liczne pomieszczenia mieszkalne dla rycerstwa, wójta (a później starosty), a także piwnice magazynowe i lochy więzienne. Istotną reprezentacyjną przestrzeń stanowiła sala rycerska, położona po lewej stronie bramy wjazdowej. Oświetlało ją siedem smukłych okien, z których pięć skierowanych było na południe, a dwa na zachód. W okresie przynależności Bratiana do Korony okna zdobiły witraże heraldyczne z herbami Polski i Litwy oraz herbami królowej Katarzyny Habsburżanki i rodu Działyńskich. Kaplica zamkowa, zlokalizowana przy ośmiobocznej wieży po prawej stronie wjazdu, nosiła wezwanie św. Katarzyny. W pierwszej połowie XVII w. została gruntownie odnowiona staraniem starosty Pawła Działyńskiego (ok. 1594-1643); wówczas wprowadzono drugi ołtarz poświęcony Najświętszej Marii Pannie oraz dekorację malarską ścian, pozostawiając jednak pierwotną ceglaną posadzkę.

Przedzamcze rozciągało się od południa i zachodu i było otoczone murem obronnym wzmocnionym basztami oraz budynkiem bramnym. Wjazd do całego założenia prowadził od południa przez fosę oraz system mostów obronnych – od strony zachodniej przerzuconych przez Drwęcę. Na terenie podzamcza znajdowała się rozbudowana infrastruktura gospodarcza: stajnie, wozownie, spichlerze, łaźnia, dom mieszkalny oraz stodoły. W południowo-wschodnim narożniku, w sąsiedztwie baszty, funkcjonował niewielki ogród. Od XVIII w. działały tu również gorzelnia i browar. Część zabudowy przedzamcza ulokowano na wydzielonej wyspie, dodatkowo wzmacniającej walory obronne kompleksu.

Stan obecny

Dziś zachowały się jedynie fragmenty muru o długości ok. 10 m i wysokości 3 m, okrągłej północno-zachodniej baszty o wysokości ok. 1,5 m oraz częściowo zasypanych piwnic. Miejsce to jest świadectwem burzliwej historii regionu i jednym z najstarszych zabytków ziemi lubawskiej.

Bibliografia

Baliński Michał, Lipiński Tymoteusz, "Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana", t. 1, Warszawa 1843, s. 641.
Bieszk Janusz, "Zamki państwa krzyżackiego w Polsce", Warszawa 2010, s. 54-56.
Bałdowski Jan, "Warmia i Mazury. Mały przewodnik", Warszawa 1977, s. 73.
Bratian, w: "Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu", https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=458, [dostęp: 30.07.2025].
"Bratyan", w: "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. 1, red. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Warszawa 1880, s. 355-356.
"Gmina Nowe Miasto Lubawskie – przewodnik krajoznawczy", Toruń 1997, s. 15-17.
Grabowski Jan, "Przewodnik. Nowe Miasto Lubawskie, Kurzętnik, Bratian", Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 14-17.
Grążawski Kazimierz, "Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa", Olsztyn 2009, s. 187.
Haftka Mieczysław, "Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów", Malbork-Płock 1999, s. 54-58.
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan, "Leksykon zamków w Polsce", red. Leszek Kajzer, Warszawa 2001, s. 110.
Korycka Wanda, "Z przeszłości miast i osiedli", w: "Nowe Miasto. Z dziejów miasta i powiatu", Olsztyn 1963, s. 205-210.
Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 127-135.
"Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Podziały administracyjne i kościelne od XIII do XVI w.", red. Zenon Hubert Nowak, współpr. Roman Czaja, Toruń 2000, s. 117-118.
"Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu", oprac. K. Porębska, współpr. Maksymilian Grzegorz, red. Marian Biskup, Wrocław i in. 1971, s. 11-12.
Sypek Agnieszka, Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne od Malborka do Torunia", Warszawa 2004, s. 28-30.
Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego", cz. 2: "Pomezania, Ziemia Sasińska i Ziemia Lubawska", Warszawa 2000, s. 136-140.
Wagner Adam, "Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w.", t. 1, Warszawa 2019, s. 159-161.
Woźniak Ryszard, "Fortyfikacje w dawnych Prusach Królewskich w pierwszej połowie XVII wieku", Warszawa 1974, s. 46-47.
"Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno ok. 2015], s. 56-57.
https://zabytek.pl/pl/obiekty/bratian-fragmenty-murow-zamku-zakonnego/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_EN.343646/2, [dostęp: 30.07.2025].

Zamek krzyżacki w Bratianie