Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i św. Józefa w Krośnie

Informacje ogólne

Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i św. Józefa w Krośnie koło Ornety należy do najważniejszych barokowych sanktuariów pielgrzymkowych Warmii. Jest to zespół odpustowy złożony z kościoła, otaczających go krużganków z kaplicami narożnymi oraz dawnego domu warmińskich księży. Obiekt powstał w XVIII w. jako monumentalna oprawa rozwijającego się od późnego średniowiecza kultu maryjnego, związanego z cudowną figurką Matki Bożej znalezioną według tradycji nad Drwęcą Warmińską. Sanktuarium pełniło nie tylko funkcję religijną, lecz także symboliczną: podkreślało odrębność konfesyjną i kulturową Warmii oraz jej związek z tradycją katolickiej Rzeczypospolitej. Krosno, obok Świętej Lipki, Stoczka Klasztornego czy Głotowa, należy do najważniejszych warmińskich miejsc kultu rozwijających się w okresie potrydenckim.

Założenie krośnieńskie wyróżnia się na tle architektury sakralnej regionu skalą, kompozycją przestrzenną i silnym związkiem z krajobrazem. Kościół ma charakter późnobarokowy, z wyraźnie wyeksponowaną dwuwieżową fasadą, jednonawowym wnętrzem i bocznymi kaplicami. Otaczający go czworobok krużganków tworzy typowy dla sanktuariów odpustowych układ przestrzeni procesyjnej, w której funkcja liturgiczna, pielgrzymkowa i reprezentacyjna zostały podporządkowane jednej kompozycji architektonicznej.

Lokalizacja

Kościół położony jest we wsi Krosno, około 4 km na północny wschód od Ornety. Miejscowość leży na historycznej Warmii, w krajobrazie Równiny Orneckiej, w pobliżu Drwęcy Warmińskiej, prawego dopływu Pasłęki. Zespół sanktuaryjny usytuowany jest w centrum wsi, na otwartej przestrzeni, bezpośrednio nad rzeką, która obiega założenie od południa i wschodu. Takie położenie ma znaczenie nie tylko topograficzne, lecz także symboliczne, ponieważ według tradycji to właśnie w pobliżu rzeki odnaleziono cudowną figurkę Matki Bożej. Przestrzeń sanktuarium została więc powiązana z miejscem objawienia i z lokalnym krajobrazem, który stał się integralnym elementem kompozycji pielgrzymkowej.

Historia

Historia kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i św. Józefa w Krośnie wyrasta z późnośredniowiecznej i nowożytnej tradycji pielgrzymkowej Warmii. Początki kultu wiązane są z lokalną tradycją odnalezienia nad Drwęcą Warmińską niewielkiej figurki Matki Bożej z Dzieciątkiem. Przenoszona do Ornety, miała powracać na miejsce znalezienia, co odczytano jako znak szczególnego charakteru tej przestrzeni. W konsekwencji nad rzeką powstała najpierw niewielka kaplica, która z czasem stała się celem lokalnych pielgrzymek. Już w XVI w. Krosno funkcjonowało jako miejsce pątnicze, a w 1593 r., w miejscu wcześniejszej kaplicy, wzniesiono nową kaplicę w konstrukcji szkieletowej. Była ona zapewne obiektem skromnym, podporządkowanym przede wszystkim potrzebom kultowym, ale jej istnienie potwierdza ciągłość sakralnego znaczenia miejsca.

Rozwój ruchu pielgrzymkowego, wzrost znaczenia lokalnego kultu maryjnego oraz potrydencki model religijności warmińskiej doprowadziły pod koniec XVII w. do decyzji o zastąpieniu dotychczasowej kaplicy rozbudowanym zespołem odpustowym. Przygotowania do tej inwestycji rozpoczęto około 1697 r. z inicjatywy proboszcza i dziekana orneckiego Kaspra Simonisa, który pozyskał wsparcie biskupa warmińskiego Teodora Andrzeja Potockiego (1664-1738) oraz liczne ofiary wiernych. Projekt kościoła powstał najpewniej w kręgu architektury warszawskiej przełomu XVII i XVIII w., choć jego autorstwo pozostaje przedmiotem dyskusji. W literaturze wskazywano Józefa Szymona Bellottiego (zm. 1708) albo Józefa Piolę (zm. 1715), natomiast prowadzenie budowy łączy się z Krzysztofem Reimersem z Westfalii. Już sama geneza projektu pokazuje, że Krosno nie było realizacją lokalnego, prowincjonalnego warsztatu, lecz inwestycją świadomie wpisaną w szerszy obieg późnobarokowej architektury sakralnej.

Zasadnicza budowa obecnego kościoła trwała w latach 1715–1720. Kamień węgielny poświęcono 18 września 1715 r., a prace prowadzono etapami. W 1719 r. przesklepiono kryptę, prezbiterium i część nawy oraz wzniesiono wieżę północną. W roku następnym zasklepiono pozostałą część wnętrza, wybudowano wieżę południową i obie wieże nakryto hełmami. Konsekracja świątyni nastąpiła 8 października 1720 r. Oznaczało to zamknięcie pierwszej fazy budowlanej, obejmującej główny korpus kościoła, ale nie całego zespołu pielgrzymkowego, który kształtował się jeszcze przez kilka kolejnych dziesięcioleci.

Po ukończeniu kościoła rozpoczęto kształtowanie pełnego zespołu sanktuaryjnego. Jeszcze w 1720 r., na północ od świątyni, rozpoczęto budowę domu warmińskich księży, zakończoną w 1727 r. Budowla ta miała znaczenie praktyczne, ponieważ zapewniała zaplecze dla duchowieństwa obsługującego sanktuarium, ale równocześnie wpłynęła na ostateczny kształt całego założenia. W 1726 r. rozpoczęto budowę krużgankowego obejścia wokół kościoła. W tym samym roku powstały skrzydła wschodnie, północne i południowe oraz dwie kaplice narożne. Prace jednak wkrótce ustały z powodu trudności finansowych, a całości nie ukończono w pierwszej fazie inwestycji.

Dopiero druga połowa XVIII w. przyniosła dopełnienie kompozycji. Prace przy kościele wznowiono w 1751 r., a w 1759 roku wykonano fasadę, zamykając zasadniczy etap opracowania architektonicznego samej świątyni. W latach 1768–1777 dokończono krużganki. Wówczas zespół uzyskał charakterystyczną formę czworoboku obiegającego kościół i dawny cmentarz przykościelny, z kaplicami umieszczonymi w narożach. Układ krużganków nie jest idealnie regularny, ponieważ musiał zostać dostosowany do wcześniej istniejącego domu księży oraz warunków terenowych. Ta nieregularność nie obniża wartości kompozycji, lecz pokazuje stopniowy, narastający charakter inwestycji. W efekcie powstało jedno z najbardziej wyrazistych warmińskich założeń pielgrzymkowych, w którym kościół, krużganki, kaplice narożne i dom księży tworzą funkcjonalnie i symbolicznie powiązaną całość.

Krużganki pełniły istotną funkcję liturgiczną i przestrzenną. Tworzyły osłoniętą przestrzeń procesyjną, porządkowały ruch pielgrzymów i jednocześnie wyznaczały granicę sakralnego dziedzińca. W ich architekturze widoczne są analogie do innych warmińskich sanktuariów odpustowych, przede wszystkim do Świętej Lipki. Równocześnie zespół krośnieński nie jest prostą kopią wcześniejszych rozwiązań. Jego odrębność wynika z silnego związku z topografią miejsca, sąsiedztwem Drwęcy Warmińskiej, asymetrii układu oraz specyficznej relacji między kościołem a domem księży. W tym sensie Krosno jest przykładem barokowego sanktuarium, którego forma architektoniczna była związana z funkcją pielgrzymkową, krajobrazem i możliwościami finansowymi fundatorów.

W XIX i na początku XX w. zasadnicza struktura zespołu nie uległa już większym zmianom. Przemiany dotyczyły głównie konserwacji, uzupełnień dekoracyjnych i dostosowań wyposażenia. Na początku XX w. przeprowadzono istotne prace dekoratorskie we wnętrzu. Wykonano marmoryzację cokołów oraz dekoracyjne opracowanie ścian i pilastrów techniką stucco lustro. W tym samym czasie sklepienie kościoła pokryto polichromią. Te działania zmieniły charakter wnętrza: późnobarokowa architektura otrzymała nową, dekoracyjną warstwę malarsko-konserwatorską, która wzmocniła jej efekt wizualny, ale zarazem stała się kolejną fazą w historii artystycznej zabytku.

Poważnym wydarzeniem w dziejach architektury kościoła był pożar z 1914 r., w wyniku którego spłonął dach świątyni. Odbudowę przeprowadzono w następnych latach według planów konserwatorskich, starając się przywrócić zasadniczą formę bryły. W okresie międzywojennym podjęto także prace przy hełmach wież, które około 1928 r. poddano rekonstrukcji. W latach 1928–1935 wymieniono część zniszczonych rzeźb drewnianych w fasadzie na kamienne, a drewnianą figurę Matki Bożej zastąpiono odlewem brązowym. Były to ingerencje znaczące, choć prowadzone w duchu utrzymania historycznego charakteru założenia. Zabytek nie został przebudowany, lecz uzupełniony i częściowo zrekonstruowany po zniszczeniach.

II wojna światowa również pozostawiła ślady w substancji zespołu. Uszkodzeniu uległy przede wszystkim dachy kościoła i zabudowań towarzyszących. Po 1945 r. sanktuarium zachowało funkcję sakralną, ale wymagało prac zabezpieczających i porządkowych. Początkowo koncentrowano się na naprawie zniszczonych dachów oraz zabezpieczeniu najbardziej zagrożonych partii, między innymi kaplic krużgankowych. Od połowy lat pięćdziesiątych podjęto szersze działania porządkowe i remontowe, obejmujące kościół, krużganki i otoczenie. W latach 1957–1962 odnowiono także opuszczony wcześniej konwikt księży.

Najnowszy etap przemian ma charakter przede wszystkim konserwatorski. Szczególne znaczenie miały prace podjęte po 2007 r. przy malowidłach ściennych i dekoracji sklepiennej. Badania konserwatorskie wykazały złożoność warstw dekoracyjnych wnętrza, w którym późnobarokowa struktura architektoniczna została uzupełniona o późniejsze polichromie i marmoryzacje. Współczesna konserwacja nie polega więc na przywracaniu jednego wybranego momentu z historii zabytku, lecz na ochronie jego wielowarstwowości: barokowej architektury z pierwszej połowy XVIII w., rokokowej fasady, późniejszych dekoracji wnętrza oraz śladów prac naprawczych po pożarach i zniszczeniach wojennych.

Architektura

Kościół zaprojektowano jako budowlę orientowaną, murowaną z cegły i otynkowaną, o układzie longitudinalnym (podłużnym). Jego zasadniczy człon stanowi prostokątna, jednonawowa przestrzeń z płytkimi wnękami kaplicznymi po bokach. Od wschodu znajduje się wyodrębnione, prosto zamknięte prezbiterium, flankowane dwiema zakrystiami, które wraz z prezbiterium tworzą zwarty prostokątny blok. Od zachodu bryłę dominuje dwuwieżowa fasada, najbogatsza i najbardziej reprezentacyjna część świątyni. Taki układ świadomie nawiązuje do rozpowszechnionych w architekturze katolickiej rozwiązań pojezuickich, ale jest wobec nich uproszczony: zamiast pełnego trójnawowego korpusu zastosowano jedną nawę z bocznymi wnękami, pozbawioną empor i transeptu. Dzięki temu wnętrze zachowało zwartość, przejrzystość i dobrą widoczność ołtarza, co było szczególnie ważne w kościele odpustowym obsługującym duże grupy pątników.

Najsilniej artykułowaną partią kościoła jest fasada zachodnia. Ma ona układ dwukondygnacyjny, pięcioprzęsłowy, ujęty po bokach w dwie wieże. Kompozycja opiera się na rytmie pilastrów, gierowanych belkowań, wnęk, portalu i środkowego ryzalitu, którego krawędzie wprowadzają do płaskiej ściany efekt ruchu typowy dla architektury barokowej. Szczególnie istotne jest rokokowe opracowanie dekoracyjne fasady, dodane w końcowej fazie prac w połowie XVIII w. Ornamentyka stiukowa, motywy muszlowe, kartusze, płaskorzeźbiona scena Nawiedzenia oraz tondo z przedstawieniem Madonny z Dzieciątkiem nadały fasadzie bardziej reprezentacyjny charakter. W ten sposób stosunkowo surowa struktura wzniesiona w pierwszej fazie budowy została później wzbogacona o dekorację odpowiadającą dojrzalszej fazie późnego baroku i rokoka.

Wnętrze kościoła również podporządkowano barokowej zasadzie jedności przestrzeni. Nawę i prezbiterium organizują smukłe pilastry toskańskie, które wyznaczają kolejne przęsła i dźwigają obiegające wnętrze belkowanie. Boczne wnęki kapliczne otwierają się ku nawie, tworząc rytmiczny układ miejsc ołtarzowych, ale nie rozbijają jednolitego charakteru przestrzeni. Sklepienia kolebkowe i kolebkowo-krzyżowe oraz silnie zaznaczone gurty wzmacniają osiowość wnętrza, prowadząc wzrok ku prezbiterium i ołtarzowi głównemu. Tego rodzaju rozwiązanie łączy funkcję liturgiczną z funkcją pielgrzymkową: umożliwiało sprawne prowadzenie nabożeństw, odpustów i procesji wewnątrz świątyni.

Z punktu widzenia historii architektury kościół w Krośnie jest wyjątkowy właśnie dlatego, że jego obecny kształt powstał w wyniku kilku wyraźnych etapów. Dzisiejsze sanktuarium jest więc nie tylko barokową świątynią pielgrzymkową, ale także zapisem trwającego ponad trzy stulecia procesu budowania, uzupełniania, naprawiania i interpretowania przestrzeni sakralnej.

Bibliografia

• Achremczyk Stanisław, "Uwagi o mecenacie kulturalnym biskupów warmińskich w XVII i XVIII wieku", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1987, nr 1, s. 3-32.
• Babicka Maria, "Barokowy kościół pielgrzymkowy w Krośnie na Warmii", „Roczniki Humanistyczne”, 1967, t. 15, z. 4, s. 39-62.
• Babicka Maria, "Krużganki w barokowych sanktuariach pielgrzymkowych na Warmii", „Biuletyn Historii Sztuki”, 1966, t. 28, nr 2, s. 257–260.
• Boetticher Adolf, "Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, H. 4: Die Bau- und Kunstdenkmäler im Ermland", Königsberg 1894.
• Brachvogel Eugen, "Die Wallfahrtskirche in Krossen", Guttstadt 1929.
• Celińska Elżbieta, "„Barokowy kościół pielgrzymkowy w Krośnie na Warmii”, Maria Babicka, „Roczniki Humanistyczne” 1967, t. 15, z. 4: recenzja", „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1968, nr 2, s. 412-414.
• Chrzanowski Tadeusz, "Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii", Olsztyn 1978.
• Guttmejer Karol, "Zespół pielgrzymkowy w Krośnie koło Ornety. Fazy budowy w XVIII wieku oraz zagadnienie inspiracji architektonicznych i autorstwa", „Rocznik Olsztyński”, 1997, t. 17, s. 43-66.
• Historia, http://www.sanktuariumkrosno.pl/sanktuarium-12835, [dostęp: 10.10.2025].
• Hochleitner Janusz, "Nowożytne pielgrzymki w życiu społecznym Warmii", „Echa Przeszłości”, 2006, t. 7, s. 25-39.
• Jakubowski Paweł, Markowska-Ferreira Agnieszka, "Późnobarokowy kościół pielgrzymkowy w Krośnie na Warmii. Zagadnienia konserwacji malowideł ściennych", „Ochrona Zabytków”, 2009, t. 62, nr 3 (246), s. 15-23.
• Jakutowicz Joanna, "Kościół odpustowy pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i św. Józefa", https://zabytek.pl/pl/obiekty/krosno-kosciol-pw-nawiedzenia-nmp-i-sw-jozefa-wraz-z-kruzganka, [dostęp: 10.10.2025].
• Kalendarium, http://www.sanktuariumkrosno.pl/sanktuarium-12835/kalendarium-13369, [dostęp: 10.10.2025].
• "Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria nowa, t. 2: Województwo elbląskie, z. 1: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice", oprac. aut. Marian Arszyński i Marian Kutzner, red. Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff-Łozińska, Warszawa 1980, s. 122-130.
• Kolberg August, "Das Stift Krossen bis 1714", „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 1891, Bd. 9, s. 585-858.
• Kopiczko Andrzej, "Krosno koło Ornety. Dzieje i mieszkańcy", Pelplin 2020.
• Madej Henryk, "Sanktuaria maryjne na Warmii w aspekcie historii sztuki", „Studia Warmińskie”, 1977, t. 14, s. 379-385.
• Markowska Agnieszka, "Koronacja Marii, malowidło ścienne na sklepieniu kościoła Nawiedzenia NMP w Krośnie. Praca magisterska, dokumentacja opisowa", Akademia Sztuk Pięknych, Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Warszawa 2008.
• Poklewski Józef, "Kościoły odpustowe na Warmii", w: "Sztuka pobrzeża Bałtyku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Gdańsk, listopad 1976", Warszawa 1978, s. 341-355.
• Poklewski Józef, "Warmińskie sanktuaria pielgrzymkowe w XVII i XVIII wieku", w: "Kościół i sztuka pobrzeża Bałtyku / Kirche und Kunst im Ostseeraum", red. Danuta Murawska, Toruń 1998, s. 255-295.
• Sanktuarium Maryjne Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa w Krośnie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Sanktuarium_Maryjne_Nawiedzenia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_i_%C5%9Bw._J%C3%B3zefa_w_Kro%C5%9Bnie, [dostęp: 10.10.2025].
• Wojtkowski Julian, "Sanktuarium Nawiedzenia NMP w Krośnie nad Drwęcą Warmińską", „Warmińskie Wiadomości Diecezjalne”, 1962, R. 17, nr 5, s. 29-32.