Sanktuarium Matki Boskiej Lipskiej w Lipach

Informacje ogólne

Sanktuarium Matki Boskiej Lipskiej w Lipach to jedno z najstarszych i najważniejszych miejsc kultu maryjnego w diecezji toruńskiej, którego tradycje sięgają XIII w. Historia sanktuarium opiera się na symbiozie dwóch miejsc – neogotyckiego kościoła w Lipach oraz kościoła farnego Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i świętej Anny w pobliskiej Lubawie.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Sanktuarium położone jest niespełna 3 km na wschód od centrum Lubawy.

Historia

Jak podają badacze historii regionu, w pięknym lipowym gaju pogańskim w czasach przedkrzyżackich, ale także i późniejszym średniowieczu, Prusowie składali ofiary, odbywali uczty i pogańskie igrzyska. W legendzie żyjącej w przekazach ustnych wspominano, że w czasie głoszenia ewangelii Sasinom przez misyjnego biskupa Prus Chrystiana w świętym gaju pogańskim w Lipach ukazała się Matka Boska stojąca nad strumieniem. Inni podają, że dziwna jasność pojawiła się wokół korony starego drzewa lipowego uchodzącego za święte. Potem znaleziono tam figurkę Maryi z Dzieciątkiem Jezus na ręce. Po nawróceniu na chrześcijaństwo księcia pruskiego (lub wielomoży) o imieniu Surwabuno, przy wsparciu biskupa Chrystiana, ową świętą figurkę przeniesiono do kościoła parafialnego w Lubawie, a ta w cudowny sposób powróciła do Lip. Cud ten powtórzył się kilkukrotnie. Wtedy wycięto święty gaj i dla cudownej figurki zbudowano tam kapliczkę, a samą figurkę umieszczono w kościele lubawskim, bojąc się jej zniszczenia w odludnym gaju. Przyrzeczono wówczas, że corocznie figurka będzie przenoszona do Lip i czczona w zbudowanej dla niej kaplicy.

XIX-wieczny nauczyciel i lokalny historyk tak zapisał w kronice Lubawy: „Matka Boska w Lipach zdawała się wspierać szczególnie ludność wiejską. Dawała dobrą pogodę, pokrzepiający deszcz i chroniła przed burzą, gradem i innymi nieszczęściami. Nawet woda w rzeczce, która płynie przez Lubawę, przypisywana była wielkiej dobroci Maryi. W chorobach Najświętsza Panienka była najlepszą wspomożycielką. Do niej udawali się wszyscy ślepi, głusi i kalecy”.

Przez kilka wieków nie stać było wiernych na pobudowanie w Lipach murowanej kaplicy. Dopiero w 1620 r. (inni podają 1656 r.) została ona ufundowana przez siostry Mortęskie. Kaplica była otoczona parkanem, posiadała trzy ołtarze i małe organy. Po jej podpaleniu przez innowiercę w 1861 r. wzniesiono w 1870 r. neogotycki kościół, któremu nadano wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, a który do dziś jest miejscem pielgrzymek. Kilkanaście lat później (1883 r.) w północną ścianę kościoła wmurowano tablicę z brązu upamiętniającą odsiecz wiedeńską Jana III Sobieskiego.

Po II wojnie światowej 1-2 lipca 1945 r. odbył się pierwszy powojenny odpust Nawiedzenia NMP w Lipach z udziałem licznych wiernych (o czym świadczy rozdanie 4000 komunii świętej). Dwa lata później po raz pierwszy na odpuście w Lipach użyto megafonów, a w 1948 r. na wieży kościelnej zainstalowano dzwon z 1737 r. o wadze 320 kg.

W 1952 r. na terenie sanktuarium zbudowano ołtarz polowy, a 2 lipca 1969 r. obraz Matki Boskiej Lipskiej został ukoronowany w święto Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Koronacji dokonał ks. Kardynał Stefan Wyszyński (1901-1981) w koncelebrze z kilkunastoma biskupami. W 2009 r. wykonano w Lipach duży podświetlony krzyż oraz bramę z mozaiką przedstawiającą Matkę Boską z Dzieciątkiem.

Obecnie renesansowa figurka o wysokości 30 cm, będąca darem biskupa chełmińskiego Piotra Kostki (zm. 1595), przechowywana jest w Kościele Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Anny w Lubawie, w kaplicy Mortęskich. Corocznie 1 i 2 lipca przenosi się figurkę do sanktuarium w Lipach w święto Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Figurka jest wystawiona na ołtarzu podczas nabożeństwa dla pątników. Obchodzi się z nią dookoła ołtarza z zapalonymi świecami w dłoni, podobnie jak czyniono to w dawnych wiekach, podczas wojen i klęsk żywiołowych. Postać Matki Boskiej i Dzieciątka zasłonięta jest srebrno-złotymi blaszanymi szatami, które przykrywają całą rzeźbę. Madonna jest zwrócona twarzą ku patrzącemu Dzieciątku. Liczne wota dziękczynne za łaski i cudowne uzdrowienia w Lipach potwierdzają wiarę w orędownictwo Matki Boskiej. Najstarsze wota pochodzą z XVI w., są wykonane w srebrze i złocie, o różnych kształtach i formach. Świadczą o doznanych łaskach uzyskanych w sanktuarium.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny został wybudowany w stylu neogotyckim, nawiązującym do tradycyjnej, pomorskiej architektury ceglanej. Jest to budowla orientowana, jednonawowa, z wydzielonym prezbiterium. Świątynia malowniczo wpisuje się w rozległy park krajobrazowy ze starym drzewostanem lipowym, który bezpośrednio nawiązuje do nazwy i genezy sanktuarium. Sam wystrój kościoła jest dość skromny – w ołtarzu głównym zwraca uwagę odsłaniany obraz przedstawiający scenę Nawiedzenia św. Elżbiety, za którym znajduje się otoczony wotami obraz Matki Boskiej Lipskiej autorstwa Krystyny Szalewskiej z Torunia.

Koncepcja przestrzenna w Lipach jest wyrazem swego rodzaju relacji między kubaturą kościoła a otoczeniem. Architektura świątyni niejako „otwiera się” na zewnątrz – na rozciągający się wokół kościoła geometrycznie zakomponowany dziedziniec i aleje procesyjne obsadzone wiekowymi lipami. Budowla stanowi architektoniczną dominantę dla dużego ołtarza polowego i stacji drogi różańcowej, tworząc z nimi zintegrowany, krajobrazowo-sakralny kompleks przystosowany do celebracji liturgii dla tysięcy ludzi jednocześnie.

Bibliografia

• Galanciak Dawid, Jubileusz 50-lecia koronacji figury Matki Bożej Lipskiej w Lubawie, „Sympozjum”, 2019, R. 23, nr 1 (36), s. 263-283.
• Grążawski Kazimierz, "Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa", Olsztyn 2009, s. 120-121.
• Korecki Andrzej, "Ziemia lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno 2015], s. 54-55.
• Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 297-304.
• "Lubawa. Dzieje miasta i regionu", red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 342-344, 352.
• Rozmarynowicz Mieczysław, Żurek A., "Sanktuarium Matki Boskiej Lipskiej. Kronika 1969-2016", Lipy 2016.
• Rynkowski Krzysztof, "Sanktuarium Matki Boskiej Lipskiej w Lipach k. Lubawy", Pelplin 2000.
• Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej w Lubawie, https://www.diecezja-torun.pl/artykuly/view/922/sanktuarium-matki-bozej-lipskiej-w-lubawie, [dostęp: 10.09.2025].