Szlak Kopernikowski

Ścieżka edukacyjna Czarci Jar w rezerwacie przyrody Dolina Rzeki Wałszy

Ścieżka edukacyjna Czarci Jar w rezerwacie przyrody Dolina Rzeki Wałszy

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Ścieżka edukacyjna Czarci Jar w rezerwacie przyrody Dolina Rzeki Wałszy

Ścieżka edukacyjna Czarci Jar w rezerwacie przyrody Dolina Rzeki Wałszy

Pieniężno, Pieniężno, braniewski

Ścieżka edukacyjna Czarci Jar w rezerwacie przyrody Dolina Rzeki Wałszy

Rezerwat przyrody „Dolina Rzeki Wałszy” w Pieniężnie

Informacje ogólne

Krajobrazowy rezerwat przyrody „Dolina Rzeki Wałszy” o powierzchni ponad 200 ha został formalnie ustanowiony 30 kwietnia 1957 r. Objęty jest ochroną czynną i krajobrazową. Gruntami rezerwatu zarządza Nadleśnictwo Orneta.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Rezerwat obejmuje przełomowy odcinek doliny rzeki Wałszy (dopływ Pasłęki) w gminie Pieniężno. Granice rezerwatu obejmują lasy, wody, bagna i użytki rolne wskazane w zarządzeniu Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Początek ścieżki dydaktycznej zaczyna się w rejonie ruin zamku w Pieniężnie.

Historia / Historia i zabytki kulturowe

Dolina Wałszy była opisywana już na początku XX w., m.in. przez przyrodników z okresu przedwojennego. Obszar ten uznany był za rezerwat przed I wojną światową, o czym świadczy jego opis wykonany w 1907 r. przez Hugo Conwentza (1855-1922) pioniera ochrony przyrody w Prusach. W roku 1949 wiadomość o tym podał prof. Roman Kobendza (1886-1955) w miesięczniku „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. Jest to zatem jeden z najstarszych rezerwatów na terenie Pojezierza Mazurskiego. Po II wojnie światowej ustawowe uznanie rezerwatu nastąpiło w 1957 r.

W obrębie obszaru i w jego pobliżu znajdują się historyczne ślady osadnictwa. Archeolodzy odkryli tu ślady wczesnośredniowiecznego grodziska pruskiego datowanego na XI–XII w. Położony na łagodnym wzniesieniu, otoczony ze wszystkich stron natural¬nymi ciekami wodnymi pełnił funkcje obronne i obserwacyjne. Najbardziej widoczny element kulturowy z XIV w., znajdujący się tuż przy granicy rezerwatu, to ruiny zamku w Pieniężnie, skąd można zejść wprost do rozpoczynającej się tutaj ścieżki przyrodniczej.

Około 3 km w dół rzeki od Pieniężna (po lewej stronie) znajduje się „cudowne źródełko”. Woda wypływająca w tym miejscu zawiera duże ilości siarczku żelaza, przez co ma charakterystyczny zapach siarkowodoru. Przy źródełku wybudowana została Kaplica Narodzenia, ufundowana w 1826 r. przez wdowę po miejscowym piekarzu podpisaną w inskrypcji jako „Witwe Germann” (w polskich opracowaniach czasami zapisywane jako Gehrman). Początkowo pieczę nad kaplicą sprawowała jej fundatorka. Po niej opiekę przejął krewny rodziny, również piekarz, o nazwisku Müller. To on posiadał klucze do kaplicy i zajmował się zbieraniem datków składanych do skarbony. Zebrane ofiary przeznaczano na cele charytatywne. W tym okresie świątynia była utrzymana w doskonałym stanie. Około 1910 r., zgodnie z wcześniejszym zarządzeniem biskupa Andrzeja Thiela (1826–1908), administrację nad kaplicą powierzono księdzu dziekanowi z Pieniężna. Do jego obowiązków należało dbanie o wygląd bryły i jej wnętrza oraz otoczenia kapliczki. On również miał prawo zarządzać składanymi ofiarami.

W 1938 r. wnętrze kaplicy zdobił obraz przedstawiający narodziny Chrystusa (skradziony w latach 80. XX w.). Oprócz niego znajdowały się tam dwie rzeźby, z których najważniejszą była figura Matki Bożej Niepokalanej. Maryja była ukazana w koronie z gwiazd, stojąca na Księżycu i kuli ziemskiej. Jak podają przekazy rzeźbę tę wykonał miejscowy chłop, a za wzór posłużyła mu jedna z dziewcząt z Pieniężna.

Dzisiejszy wygląd kaplicy znacząco różni się od dawnego. Podczas przeprowadzonych remontów budowla straciła swój pierwotny klasycystyczny wygląd, a charakterystyczną boniowaną elewację zastąpiono jednolitym tynkiem. W środku, poza mensą ołtarzową, niewiele zachowało się z pierwotnego wyposażenia. Na zewnętrznej ścianie zawieszono współczesną mozaikową kopię dawnego obrazu Narodzenia. Po wojnie kaplicą opiekowali się zakonnicy z pobliskiego Zakonu Misjonarzy Werbistów, a obecnie Nadleśnictwo Orneta. Niestety, położona na uboczu kaplica bywa narażona na zniszczenia i akty profanacji.

Walory przyrodniczo-krajobrazowe

Wałsza to niewielka rzeka o stosunkowo „górskim” charakterze przełomowego odcinka. Świadczą o tym rynnowe i wąskie fragmenty doliny, gdzie stromizny oraz meandry tworzą malowniczy, miejscami surowy krajobraz. Ściany wąwozu dochodzą do 50-60 m wysokości; rzeka tworzy m.in. bystrza, rumowiska głazów, wartki nurt przypominający cechy rzek górskich.

W dolinie występują naturalne zespoły leśne i przybrzeżne rośliny charakterystyczne dla łęgów i grądów. Rezerwat pełni funkcję ostoi dla miejscowej fauny (ptactwo wodno-błotne, drobne ssaki i bezkręgowce związane z wilgotnymi siedliskami). Flora to około 300 gatunków roślin, wśród nich wiele chronionych, np. widłak jałowcowaty, buławnik czerwony, podkolan biały, tojad dzióbaty, skrzyp olbrzymi, wawrzynek wilcze łyko. Roślinami, które możemy spotkać w runie leśnym są wawrzynek wilczełyko, szczawik pospolity, gwiazdnica wielokwiatowa, szczyr trwały, gajowiec żółty, zawilec leśny, kopytnik zwyczajny, podagrycznik pospolity i kokorycz pusta. Do stałych mieszkańców rezerwatu należą: dzik, sarna, zając, borsuk, jeż, kuna, wiewiórka, tchórz i jenot. Okresowo przebywają w lasach rezerwatu jeleń i łoś. Przełom Wałszy zamieszkują liczne gatunki ptaków: sikory, dzięcioły, zięby, sójki, sroki, myszołowy, pełzacze, zimorodki, pluszcze, kruki, wrony i kosy. Pod ścisłą ochroną są takie gatunki zwierząt jak: bóbr, wydra, zimorodek, orlik krzykliwy, bocian czarny, traszka grzebieniasta, kumak nizinny, minóg strumieniowy, głowacz białopłetwy. Natomiast bocian biały jest pod ochroną częściową.

Rezerwat objęty został opieką czynną i krajobrazową. W ramach ochrony czynnej wykonuje się m.in.: zabiegi pielęgnacyjne w ekosystemach, odtwarzanie siedlisk, zabiegi wspierające gatunki, regulowanie ruchu turystycznego i różne prace techniczne, które mają zapobiegać degradacji środowiska. Natomiast celem ochrony krajobrazowej jest zachowanie charakteru, wyglądu i wartości estetyczno-przyrodniczych danego obszaru. Obejmuje zarówno elementy naturalne, jak i kulturowe, które razem tworzą krajobraz.

W 2011 r. została w rezerwacie zakończona kilkuletnia inwestycja „Budowa modelowej ścieżki dydaktycznej i odtworzenie historycznej kładki spacerowej w rezerwacie »Dolina Rzeki Wałszy«”. Ścieżka ta, jako przygotowany i oznakowany szlak turystyczno-edukacyjny, nazwana została „Czarci Jar”. W jej ramach przystosowano parking i trasę dla osób niepełnosprawnych, wybudowano ciągi piesze, kładki, odbudowano historyczny most na rzece, wyremontowano wieżę widokową i zmodernizowano ścieżkę dydaktyczną.

Bibliografia

Nawiguj w mapie
#Parki i obiekty przyrodnicze#Pieniężno