Skansen Miejski w Dobrym Mieście

Informacje ogólne

Skansen Miejski w Dobrym Mieście jest zespołem zabytkowych kamienic mieszczańskich przekształconych w in situ muzeum rzemiosła i życia codziennego małego warmińskiego miasta. Ekspozycje, funkcjonujące pod tytułem Dawne rzemiosło w warmińskim miasteczku, rekonstruują wnętrza warsztatów i mieszkań rzemieślników z przełomu XIX i XX w. z wykorzystaniem oryginalnych sprzętów, narzędzi i wyposażenia, tworząc narrację o materialnym i społecznym zapleczu dawnej kultury mieszczańskiej. Skansen stanowi jedną z kluczowych atrakcji turystyczno-kulturalnych Dobrego Miasta, wpisuje się w ideę „skansenu miejskiego” jako szczególnej formy muzeum na otwartym powietrzu realizowanej nie przez translokację zabytków, lecz poprzez ochronę i interpretację autentycznej historycznej zabudowy w jej pierwotnym kontekście urbanistycznym.

Lokalizacja

Skansen Miejski położony jest w ścisłym centrum Dobrego Miasta na Warmii, w województwie warmińsko-mazurskim, około 25 km na północny zachód od Olsztyna, w dolinie Łyny. Zespół kamienic przy ul. Józefa Sowińskiego, bezpośrednio u stóp średniowiecznej Baszty Bocianiej i dawnego obwodu murów miejskich, tworzy fragment historycznej pierzei w rejonie dawnego traktu handlowego i zaplecza targowego miasta lokacyjnego. Obecnie kompleks obejmuje kamienice o numerach 5, 7, 9, 11, 15 i 17, ujęte w miejskiej dokumentacji jako ważny element zabytkowego układu urbanistycznego Dobrego Miasta.

Historia

Geneza Skansenu Miejskiego związana jest nierozerwalnie z rozwojem rzemiosła i mieszczańskiej zabudowy Dobrego Miasta od późnego baroku po wiek XIX. Kamienice przy dzisiejszej ul. Sowińskiego, wzniesione na przełomie XVII i XVIII stulecia jako ceglane, wielokondygnacyjne domy na wąskich, głębokich parcelach reprezentują typowy dla warmińskich miast model zabudowy: na parterze sytuowano warsztat lub sklep, na wyższych kondygnacjach pomieszczenia mieszkalne właścicieli oraz ich rodzin. Położenie budynków w sąsiedztwie bramy miejskiej i Baszty Bocianiej sprzyjało lokowaniu tu działalności usługowej obsługującej ruch tranzytowy oraz rynek lokalny; przez kolejne stulecia pracowali tu piekarze, szewcy, krawcy, rymarze, fryzjerzy i inni rzemieślnicy, tworząc gęstą tkankę małych przedsiębiorstw typową dla warmińskich miasteczek.

W XIX i na początku XX w. zespół kamienic stopniowo adaptowano do zmieniających się potrzeb gospodarki towarowo-pieniężnej: partery przebudowywano, poszerzano otwory witryn, wprowadzano nowe instalacje i podziały funkcjonalne, zachowując jednak zasadniczą strukturę nośną i bryły budynków. Zmiany te dokumentują ewolucję małomiasteczkowego rzemiosła – od warsztatów pracujących niemal wyłącznie na potrzeby lokalnej społeczności po zakłady włączone w szersze obiegi gospodarcze regionu. Po 1945 r. kamienice, znacjonalizowane i użytkowane w zróżnicowany sposób, stopniowo podupadały technicznie; część z nich zamieniono w mieszkania komunalne o niskim standardzie, inne pozostawiono w stanie daleko posuniętej degradacji. Zniszczenia wojenne, brak systematycznych remontów i zmiany funkcji spowodowały, że zespół, mimo formalnej ochrony konserwatorskiej, w początkach XXI w. zaliczano do najbardziej zagrożonych fragmentów historycznej zabudowy Dobrego Miasta.

Przełom przyniósł proces rewitalizacji starówki, realizowany przez samorząd gminny przy wykorzystaniu środków krajowych i unijnych oraz w dialogu z instytucjami zajmującymi się dziedzictwem kulturowym. W ramach szerszego programu przywracania wartości historycznej tkanki miejskiej podjęto decyzję, aby zespół kamienic przy ul. Sowińskiego przeznaczyć na cele muzealne i edukacyjne, wykorzystując ich autentyczną substancję jako nośnik opowieści o mieszczańskim życiu i rzemiośle. Adaptacja objęła w pierwszej kolejności kamienice o numerach 11, 15 i 17, ujęte w rejestrze zabytków. Przeprowadzono kompleksowe prace konstrukcyjne i konserwatorskie, przywracając historyczne podziały wnętrz i czytelność oryginalnej struktury budowlanej, a następnie wyposażając pomieszczenia zgodnie z koncepcją wystaw stałych opracowaną we współpracy z Muzeum Budownictwa Ludowego – Parkiem Etnograficznym w Olsztynku.

Kluczowym momentem w dziejach obiektu było uroczyste otwarcie Skansenu Miejskiego 5 lipca 2014 r., które zakończyło kilkuletni etap prac budowlanych i aranżacyjnych. W efekcie powstał zespół ekspozycji rekonstruujących historyczne warsztaty i wnętrza mieszkalne: zakład szewski połączony z warsztatem rymarskim, piekarnię z mieszkaniem piekarza, atelier fotograficzne oraz zakłady krawiecki i fryzjerski, ukazujące zróżnicowanie przestrzeni pracy i życia codziennego drobnomieszczańskich rodzin. Wyposażenie stanowią autentyczne meble, narzędzia i drobne sprzęty z przełomu XIX i XX w. oraz okresu międzywojennego, pozyskane m.in. z kolekcji muzealnych i darów mieszkańców, co nadaje ekspozycjom charakter lokalnego archiwum pamięci. W literaturze muzeologicznej podkreślano, że rozwiązania przyjęte w Dobrym Mieście – od wierności rekonstrukcji po kompozycję narracji wystawienniczej – lokują skansen w nurcie nowoczesnej interpretacji dziedzictwa, w której nacisk kładziony jest na doświadczenie przestrzeni i codzienności „zwykłych” użytkowników miasta, a nie wyłącznie na reprezentacyjne zabytki sztuki.

W kolejnych latach zespół skansenu został funkcjonalnie rozszerzony na sąsiednie kamienice, co dobrze dokumentują raporty o stanie gminy. Według danych samorządowych na rok 2024 Skansen Miejski obejmuje kamienice przy ul. Sowińskiego 5, 7, 9, 11, 15 i 17, które pełnią funkcje zarówno ekspozycyjne, jak i edukacyjne. Kamienica nr 17 mieści na parterze zrekonstruowany zakład szewski, natomiast dwa wyższe poziomy zajmują wystawy historyczne poświęcone bitwom napoleońskim na terenie gminy oraz dziejom Dobrego Miasta. Kamienica nr 15 zawiera odtworzone wnętrza zakładu krawca, fryzjera oraz atelier fotograficznego, a z uwagi na wynajem części pomieszczeń w kamienicy nr 11 ulokowano w niej również pracownię ceramiczną i biuro przewodnika. Kamienica nr 9 łączy funkcję odtworzonej piekarni na parterze z mieszkaniem piekarza na piętrze, natomiast domy nr 5 i 7 – mimo włączenia do bazy lokalowej skansenu – czasowo wyłączono z użytkowania z powodu konieczności remontu po awarii instalacji grzewczej w 2022 r. Taki układ funkcjonalny sprawia, że skansen łączy cechy klasycznego muzeum wnętrz z żywą instytucją kultury, wykorzystując część przestrzeni na warsztaty, spotkania i działania animacyjne, co wpisuje obiekt w szersze tendencje traktowania dziedzictwa jako zasobu rozwojowego w strategiach gmin Cittaslow.

Współcześnie Skansen Miejski w Dobrym Mieście pełni więc potrójną rolę: jest nośnikiem autentycznej substancji zabytkowej, narzędziem edukacji o historii miasta i rzemiosła Warmii oraz laboratorium lokalnej polityki dziedzictwa, w którym testuje się formy włączania mieszkańców w ochronę i interpretację ich najbliższego otoczenia.

Bibliografia

• Dziedzictwo kulturowe w badaniach. Rozwój lokalny i strategiczne zarządzanie rozwojem gminy w oparciu o dziedzictwo kulturowe, red. Aleksandra Chabiera, Adam Dąbrowski, Anna Kozioł, Piotr Nowak, Bartosz Skaldawski, Kraków-Warszawa 2021.
• Dziedzictwo obok Mnie – inspiracje do działań lokalnych, red. Aleksandra Chabiera, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2016.
• Raport o stanie Gminy Dobre Miasto za rok 2024, Dobre Miasto 2024.
• Suchenek Zygmunt, Dobre Miasto. Skrawek uroczej Warmii, Gdańsk 2011.
• Wieczerzak Jadwiga, „Dawne rzemiosło w warmińskim miasteczku”. Wystawy stałe w kamienicach w Dobrym Mieście, „Zeszyty Naukowe Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku”, 2014, t. 5, s. 93–105.