Stary Ratusz w Olsztynie

Informacje ogólne

Stary Ratusz w Olsztynie zajmuje centralne miejsce rynku staromiejskiego i powstał jako siedziba władz miejskich i sądowniczych miasta. Późnogotycka część budowli, zbudowana została na przełomie XV i XVI w. i następnie przebudowana w stylu barokowym. Obecnie ten jeden z najstarszych zabytków architektury w mieście jest siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.

Lokalizacja

Ratusz znajduje w centralnej części rynku Starego Miasta, przy ul. Stare Miasto 33. Ratusz zajmuje centralny punkt rynku, kształtując architektoniczny krajobraz tej przestrzeni. Dzięki swojemu położeniu w sercu historycznego układu urbanistycznego, jest jednym z pierwszych obiektów, na które natrafiają turyści zmierzający od strony Wysokiej Bramy w kierunku Zamku Kapituły Warmińskiej.

Historia

Źródła historyczne milczą na temat początków budowy olsztyńskiego ratusza, stąd wśród historyków istnieją rozbieżności, kiedy powstał. Jedni datują budowę gmachu na koniec XIV w., drudzy – co jest bardziej prawdopodobne – na przełom XV-XVI w. W związku z tym, że rynek w Olsztynie pełnił rolę handlową w przyziemiu i wokół ratusza rozmieszczone były kramy handlowo-usługowe. Prawdopodobnie w 1500 r. ratusz stał się siedzibą burmistrza i ławy sądowej. Do pierwszego poważnego zniszczenia budynku doszło w 1620 r., kiedy to ratusz strawił pożar. Spustoszenia były tak znaczne, że fragmenty spalonego ratusza można znaleźć jedynie w części parterowej obecnej budowli. Ratusz jeszcze w latach dwudziestych XVII w. odbudowano. Ponad sto lat później (w 1765 r.) rada miejska zdecydowała o gruntownym remoncie chylącego się ku ruinie budynku, który trwał do 1769 r.

Po 1772 r., kiedy Olsztyn w wyniku zaborów przeszedł w ręce pruskie, ulokowano w ratuszu posterunek żandarmerii. Budynek nadal był siedzibą sądu i burmistrza, a na początku XIX w. znalazło się w nim miejsce na remizę strażacką. W 1821 r. ratusz przeszedł kolejny remont – odnowiono wieżę ratuszową, która groziła zawaleniem. W 1829 r. miasto wynajęło całe pierwsze piętro ratusza tutejszemu sądowi ziemskiemu i grodzkiemu, wskutek czego wartownię oraz areszt policyjny przeniesiono do starego browaru. Urzędujący burmistrz Jakub Rarkowski (1809-1872) otrzymał jeden mały pokój w prawej części ratusza. W 1837 r. burmistrz ostatecznie opuścił budynek i przeniósł biuro magistratu do swojego domu. Władze miejskie odzyskały ratusz dopiero w 1880 r. i dokonały niezbędnych prac remontowo-adaptacyjnych, m.in. w górnej kondygnacji urządzono salę posiedzeń rady miejskiej. W 1882 roku wyburzono ostatnie kramy, a w latach 1893-1899 w budynku funkcjonował komisariat policji, przy którym w późniejszym czasie funkcjonowało biuro meldunkowe. Od 1898 r. w ratuszu mieszkał burmistrz Oskar Belian (1832-1918).

W 1893 roku mieścił się tu komisariat policji, a przy nim w późniejszych latach biuro meldunkowe. Od 1898 roku w ratuszu zamieszkał burmistrz Oskar Belian (od 1903 roku naburmistrz). Od 1919 r. gmach służył Szkole Handlowej, przy której działała niewielka biblioteka. W 1923 r., po przeprowadzce urzędu miasta do nowej siedziby, w Starym Ratuszu powołano Bibliotekę Miejską (Stadt und Volksbücherei), którą oficjalnie otwarto 1 grudnia 1928 r. Równolegle funkcjonowała tu przeniesiona z Elbląga Poradnia Biblioteczna dla Prowincji Prus Wschodnich.

Najtrudniejszy moment w historii obiektu przyszedł w styczniu 1945 r. – wkraczająca do miasta Armia Czerwona podpaliła Stare Miasto, w wyniku czego Stary Ratusz spłonął, tracąc dachy, wieżę i całe wnętrze. Odbudowano go w latach 1949–1953, a gruntowny remont na początku XXI w. (zakończony w 2003 r. na 650-lecie miasta) przywrócił mu pierwotny blask i dawną, historyczną wieżę.

Po II wojnie światowej użytkownicy budynku zmieniali się niezwykle często – mieściły się tu: Studium Prawno-Administracyjne, Miejski Zarząd Budynków Komunalnych oraz Biuro Ewidencji Ludności. Od 1950 r. do obiektu powróciła biblioteka. W latach 60. XX wieku współdzieliła ona przestrzeń z Technikum Łączności oraz Rejonową Przychodnią Zdrowia. W 1996 roku budynek opuścił Urząd Stanu Cywilnego i od tego momentu Stary Ratusz jest wyłączną siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Olsztynie.

Architektura

Pierwotny budynek Starego Ratusza wzniesiono w stylu późnogotyckim jako jednopiętrową budowlę na planie prostokąta. Obiekt posadowiono na trzymetrowym, kamiennym fundamencie, a jego ściany wymurowano z cegły w wątku polskim (gotyckim). Ratusz usytuowano w południowej części czworobocznego rynku, znajdującego się w samym centrum lokacyjnego miasta, które otaczały mury obronne.

W centralnej części elewacji południowej znajdowało się szerokie wejście do hali targowej, ujęte w portal zwieńczony tzw. oślim grzbietem (charakterystycznym łukiem o profilu esowatym). Po przeciwnej stronie budynku, otwartej bezpośrednio na rynek, ciągnęły się budy kramarzy, pomiędzy którymi umieszczono analogiczny portal wejściowy. Kolejne wejście z charakterystycznym, uskokowym portalem w formie oślego grzbietu usytuowano w przyziemiu od strony wschodniej. Była to główna, reprezentacyjna fasada gmachu, z której korzystali rajcowie miejscy.

Pierwotna dekoracja piętra składała się z rytmicznego układu okien oraz malowanych na szaroniebieski kolor blend (płytkich wnęk w murze). Ozdoby te obiegały najprawdopodobniej trzy elewacje: wschodnią, południową i zachodnią. Elewacja północna, zasłonięta przez kramy handlowe, była całkowicie pozbawiona dekoracji. Przypuszcza się również, że krótsze boki ratusza wieńczyły pierwotnie gotyckie szczyty schodkowe lub sterczynowe.

Podział funkcjonalny wnętrza w pewnym stopniu odzwierciedlał strukturę zewnętrznych zdobień. Parter (przyziemie) charakteryzował się skromniejszym detalem architektonicznym i pełnił funkcje czysto handlowe. Pomieszczenia doświetlały niewielkie otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym. Bogaty program ceglanej dekoracji jednoznacznie wskazuje, że piętro była kondygnacją reprezentacyjną. Mieściły się tu najważniejsze izby urzędowe, w tym sala posiedzeń rady miejskiej, doświetlana przez znacznie większe okna. Obie kondygnacje łączyły drewniane schody ulokowane w sieni wejściowej po wschodniej stronie. Nowoczesnym jak na owe czasy rozwiązaniem było zastosowanie systemu grzewczego typu hypocaustum – specjalny piec akumulacyjny tłoczył gorące powietrze za pomocą systemu kanałów ukrytych w murach bezpośrednio do poszczególnych pomieszczeń.

Dzięki kompleksowej regotyzacji przeprowadzonej w XXI w., zewnętrzny wygląd ratusza w dużej mierze przypomina swój średniowieczny pierwowzór. Do naszych czasów w nienaruszonym stanie przetrwały oryginalne ściany: północna, wschodnia i południowa. Elewacja zachodnia uległa trwałej zmianie w XVII w., kiedy to budynek przedłużono o 2,5 metra. Ogromną wartość historyczną posiadają również gotyckie piwnice zlokalizowane w południowo-zachodnim skrzydle. Obecnie pozostają one jednak niedostępne dla zwiedzających, ponieważ zostały zasypane gruzem tuż po zakończeniu II wojny światowej.

Wyposażenie

W wyniku pożaru z 1945 r. dawne, bogate wyposażenie wnętrz (w tym zabytkowe meble burmistrzów, archiwalia miejskie czy dawne lady handlowe) bezpowrotnie przepadło. Współczesne wnętrza zostały dostosowane do potrzeb Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, łącząc nowoczesną infrastrukturę biblioteczną z zabytkowym detalem architektonicznym. W podziemiach i na parterze wyeksponowano odsłonięte fragmenty gotyckich wątków ceglanych oraz kamienne fundamenty.

Bibliografia

• Chodkowska Wiesława, Stary Ratusz w Olsztynie na tle ratuszy na Warmii i ziemiach sąsiednich. Geneza form architektonicznych i ochrona konserwatorska, [Praca doktorska napisana pod kierunkiem dr. hab. Marka Walczaka w 2020 r.].
• Chodkowska Wiesława, Stary Ratusz w Olsztynie, czyli historia w dokumentach i budowli, „Wiadomości Konserwatorskie” 2004, nr 15, s. 26-32.
• Olsztyn – ratusz staromiejski, https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/olsztyn-stary-ratusz/, [dostęp: 20.06.2025].
• Rzempołuch Andrzej, Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953, Olsztyn 2004.
• Sikorski Jerzy, Stary Ratusz w Olsztynie na tle dziejów miasta, Olsztyn 1999.
• Sikorski Jerzy, Stary Ratusz w Olsztynie. Studium historyczne, Olsztyn 1999.
• Stary Ratusz w Olsztynie, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Stary_Ratusz_w_Olsztynie, [dostęp: 20.06.2025].