Szpital św. Ducha we Fromborku

Informacje ogólne

Szpital św. Ducha, wraz z przylegającą do niego kaplicą św. Anny, to unikatowy w Polsce zabytek średniowiecznej i nowożytnej architektury opiekuńczej. Jest to jeden z nielicznych tak dobrze zachowanych tego typu obiektów w Polsce. Od lat 80. XX w. w odrestaurowanych wnętrzach mieści się Dział Historii Medycyny Muzeum Mikołaja Kopernika, który gromadzi eksponaty dokumentujące ewolucję sztuki lekarskiej, farmacji oraz higieny.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zabytek znajduje się w dolnej części Fromborka, poza ufortyfikowanym Wzgórzem Katedralnym, przy dzisiejszej ulicy Starej 6. Taka lokalizacja była w średniowieczu standardem. Z powodów sanitarnych (ochrona przed epidemiami i chorobami) oraz logistycznych przytułki i szpitale Ducha Świętego wznoszono na przedmieściach, blisko bram miejskich i źródeł bieżącej wody.

Historia

Według niektórych badaczy pierwotna, drewniana konstrukcja szpitala i kaplicy została wzniesiona w połowie XIV w., o czym świadczą piwnice pod zachodnią częścią szpitala. W pierwszej połowie XV w. zbudowano trwalszy, gotycki murowany dom szpitalny od zachodu i kaplicę orientowaną od wschodu. Przyjmuje się, że budowla powstała między 1426 i 1433 r., a jej inicjatorem był proboszcz kapituły warmińskiej Arnold von Datteln. W latach 1507-1519, w okresie rządów biskupa Łukasza Watzenrode (1447-1512) oraz biskupa Fabiana Luzjańskiego (ok. 1470-1523), szpital prowadzili antonici, którzy przybyli z Tempzin w Meklemburgii. Warto odnotować, że w posiedzeniu kapituły warmińskiej w dniu 7 kwietnia 1507 r., na którym przekazano szpital św. Ducha zakonowi św. Antoniego, brał udział Mikołaj Kopernik. W pierwszym latach pobytu antonitów zaczęto modernizację szpitala, m.in. ściany szachulcowe zastąpiono murowanymi.

Po opuszczeniu szpitala przez zakonników w 1519 r. wrócił on pod zarząd kapituły, a nabożeństwa w kaplicy odprawiali odtąd dwaj wikariusze. Od drugiej połowy XVI w. szpital zaczął podupadać, co związane było ze sprzedażą ziemi szpitalnej przez kapitułę warmińską. Od roku 1565 szpital we Fromborku i szpital św. Ducha w Olsztynie utrzymywały się jedynie ze wsi Tuławki z komornictwa olsztyńskiego. Dopiero po 1686 r. rozpoczęto gruntowną przebudowę – rozebrano wówczas niszczejący budynek szpitalny i wybudowano nowy, istniejący do dzisiaj. Budowa była możliwa dzięki zapisowi testamentowemu kanonika Wawrzyńca Ludwika von Demutha (1616-1680). Do następnych prac budowalnych doszło w roku 1691. Inicjatorem był biskup sufragan Tomasz Ujejski (1613-1689). Przebudowano wówczas południowy aneks kaplicy na oratorium św. Anny. Dalsze prace budowlane zainicjował w 1709 r. kustosz kapituły Jan Jerzy Kunigk (1648-1719). Do półkolistej absydy dobudowano nową zakrystię, a dawną zamieniono na kaplicę św. Józefa. Ostatnim elementem przebudowy był remont dachu w 1742 r. i wybudowanie nowej sygnaturki z cebulastym hełmem, a tym samym szpital uzyskał formę, która przetrwała do dziś.

Od 1874 r. szpital na przytułek dla ubogich zaadaptowały siostry katarzynki. W tym czasie budynek przeszedł kilka remontów – w roku 1907 i w latach 1931-1932, kiedy to na ścianie apsydy kaplicy św. Anny zostały odkryte średniowieczne freski z przedstawieniami scen „Sądu Ostatecznego”. W czasie drugiej wojny światowej szpital ucierpiał w niewielkim stopniu, a po wojnie przez pewien czas niszczał nieużytkowany. Dopiero w latach 1955-1957 przeprowadzono remont, w wyniku którego zamurowano przejście łączące szpital z kaplicą oraz przejścia z nawy głównej do cel bocznych. Następne prace remontowo-konserwatorskie przeprowadzono w latach 1978-1989 w celu adaptacji obiektu do funkcji muzealnych. Od 1992 r. w budynku znajduje się Dział Historii Medycyny Muzeum Mikołaja Kopernika, który w sezonie wiosenno-jesiennym otwarty jest dla zwiedzających.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Pod względem architektonicznym fromborski kompleks to rzadki przykład szpitala halowego, łączącego funkcje sakralne i mieszkalne. Zespół szpitalny, orientowany, składa się z gotyckiej kaplicy i gotycko-barokowego szpitala. Od wschodu otoczony jest niewielkim cmentarzem oraz osiemnastowiecznym murkiem. Wzniesiono go na planie wydłużonego prostokąta, w układzie trójnawowym, bazylikowym. Budynek jest murowany z cegły i otynkowany. Od strony wschodniej znajduje się kaplica połączona z nawą główną szeroką półkolistą arkadą. Pod zachodnią częścią dawnego szpitala zachował się zespół piwnic sklepionych ostrołukowymi kolebkami, datowanych na około połowę XIV w. Wzdłuż nawy głównej rozmieszczono dwanaście niskich cel dla chorych oraz pomieszczenia jadalni, kuchni i apteki, otwarte arkadami ku głównej sali i połączone ze sobą. Wnętrze nakrywa pozorne drewniane sklepienie kolebkowe, natomiast w zakrystii i dawnych celach znajdują się stropy. Elewacje zewnętrzne zdobi profilowany gzyms podokapowy oraz okna zamknięte łukiem odcinkowym. Fasadę zachodnią akcentuje kamienny portal z półkoliście zamkniętym wejściem, flankowany pilastrami podtrzymującymi uproszczone belkowanie i trójkątny przyczółek. Całość nakryta jest dachem dwuspadowym krytym dachówką, natomiast nad rzędami cel znajdują się dachy pulpitowe. Na kalenicy budynku wznosi się ośmioboczna wieżyczka na sygnaturkę z 1742 roku, zwieńczona latarnią i cebulastym hełmem pokrytym blachą.

Wnętrze hali chorych było pierwotnie podzielone drewnianymi ściankami na maleńkie cele dla pensjonariuszy, ciągnące się wzdłuż korytarza. Kluczowym elementem architektonicznym było otwarcie przestrzeni hali bezpośrednio na kaplicę. Dzięki temu chorzy i leżący w łóżkach starcy mogli widzieć ołtarz i bezpośrednio uczestniczyć w codziennych mszach świętych bez opuszczania swoich cel.

Wyposażenie

Dzisiejsze wnętrza wypełnia tematyczne wyposażenie muzealne, skupione wokół historii medycyny. Wewnątrz można podziwiać kompletnie zaaranżowane wnętrze dziewiętnastowiecznej apteki z oryginalnymi, rzeźbionymi meblami, naczyniami aptecznymi (kamionkowe i szklane słoje, moździerze) oraz wagami. Odtworzono tu również dawne laboratorium apteczne do destylacji ziół.

W gablotach zgromadzono bogatą kolekcję dawnych narzędzi chirurgicznych, dentystycznych i okulistycznych. Znajdują się tu m.in. dziewiętnastowieczne zestawy do amputacji, rzadkie przyrządy do upuszczania krwi (w tym naczynia na pijawki i skaryfikatory) oraz dawne aparaty rentgenowskie.

Najcenniejszym elementem stałego, architektonicznego wyposażenia są gotyckie i barokowe polichromie odkryte podczas renowacji w kaplicy św. Anny. Przedstawiają one m.in. sceny biblijne, postacie świętych oraz unikatowe przedstawienie Sądu Ostatecznego z 19 scenami z pierwszej połowy XV w.

Ciekawostki

Tuż przy budynku szpitala, od strony południowej, odtworzono tradycyjny, przyklasztorny ogród botaniczny. Rośnie w nim kilkadziesiąt gatunków roślin leczniczych i toksycznych (m.in. lubczyk, naparstnica, piołun), które w średniowieczu i baroku stanowiły podstawę floty farmaceutycznej tutejszych lekarzy.

Podczas prac archeologicznych wewnątrz szpitala odkryto pozostałości pieca typu hypocaustum. Był to zaawansowany, podziemny system ogrzewania powietrznego. Ciepłe powietrze z pieca zlokalizowanego w piwnicy było rozprowadzane specjalnymi kanałami w podłodze i ścianach, zapewniając komfort termiczny chorym w czasie mroźnych, warmińskich zim.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria nowa", t. 2: Województwo elbląskie, z. 1: Braniewo, Frombork, Orneta i okolice, oprac. aut. Marian Arszyński i Marian Kutzner, red. Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff-Łozińska, Warszawa 1980, s. 112-114.
Liżewska Iwona, Zespół Szpitala św. Ducha i kaplicy św. Anny, https://zabytek.pl/pl/obiekty/frombork-szpital-sw-ducha-z-kaplica-sw-anny, [dostęp: 04.09.2025].
Piaskowski Tadeusz, Szkop Henryk, "Zabytki Fromborka", Frombork 2003, s. 104-113.
Semków Jagoda, Historia budowy i przekształceń zespołu szpitalnego św. Ducha, http://frombork.art.pl/pl/wp-content/uploads/sites/2/2014/01/historia_budowy1_szpital.pdf, [dostęp: 04.09.2025].
Sikorski Jerzy, "Mikołaj Kopernik na Warmii. Chronologia życia i działalności", Olsztyn 2023, s. 53.
Sikorski Jerzy, "Śladami Mikołaja Kopernika. Przewodnik historyczny po Szlaku Kopernikowskim w województwie warmińsko-mazurskim", Olsztyn 2023, s. 24.
Surdacki Marian, Prepozytury szpitalne – podstawowy typ polskiego szpitala średniowiecznego, „Nasza Przeszłość”, 2016, t. 125, s. 7.
Szpital pw. Św. Ducha we Fromborku, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Szpital_pw._%C5%9Aw._Ducha_we_Fromborku, [dostęp: 04.09.2025].

Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku (dawny szpital św. Ducha)