Szlak Kopernikowski

Wieża wodna

Wieża Wodna we Fromborku

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Wieża wodna

Wieża Wodna we Fromborku

Frombork, Frombork, braniewski

Wieża wodna

Wieża wodna we Fromborku

Informacje ogólne

Wieża Wodna we Fromborku to jeden z najcenniejszych i najbardziej unikalnych zabytków inżynierii hydrotechnicznej w skali całej Europy. Wzniesiona w stylu późnogotycko-renesansowym, stanowi materialny dowód na kunszt dawnych inżynierów. Jest to najstarsza zachowana wieża ciśnień w Polsce oraz druga najstarsza w Europie (po podobnym obiekcie w Augsburgu).

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Wieża znajduje się geograficznie w północno-zachodniej części miasta, u stóp Wzgórza Katedralnego, nad kanałem łączącym rzekę Baudę z Zalewem Wiślanym, przy ul. Elbląskiej 2, w pobliżu drogi nr 504 prowadzącej z Fromborka do Braniewa i Elbląga.

Historia

Historia wieży wodnej wiąże się z istniejącym od I połowy XIV w. młynem wodnym i budową na potrzeby kapituły warmińskiej wodociągu w drugiej połowie XVI w., który miał dostarczyć wodę na Wzgórze Katedralne. Wieża powstała w 1571 r., zapewne w miejscu istniejącego wcześniej młyna. Już w tym samym roku zaczęto instalować w niej nowatorski system czerpiący – dźwig wodny zwany paternosterem, który oddano do użytku w 1572 r. Twórcą tego mechanizmu – o czym świadczy zachowana umowa i rachunki z czasów budowy konstrukcji – był wrocławski inżynier Walenty Hendel (pradziad kompozytora Jerzego Fryderyka Händla). Wiadomo, że urządzenie było kilkukrotnie naprawiane i modernizowane w drugiej połowie XVII wieku (1637, 1649, 1664, 1680, 1681, 1682, 1684) i na początku XVIII stulecia (1720). Wodociąg nieprzerwanie działał przez około dwa stulecia, ale po zaborze Warmii przez Prusy w 1772 r. zaniechano jego napraw. Wysłużone drewniane i miedziane urządzenia uległy pod koniec XVIII w. dewastacji, a system zastąpiono prostszymi studniami. Pozostałości systemu czerpiącego zostały zdemontowane na początku XIX w. Do końca drugiej wojny światowej w wieży funkcjonował młyn z kołem napędzanym wodami kanału. Wieża w wyniku działań wojennych w 1945 r. uległa pożarowi, poważnie zniszczony został też kanał doprowadzający wodę. Pozostałości zabudowań młyńskich usunięto w latach sześćdziesiątych XX w.

W 1964 r. odbudowano wieżę wodną, przystosowując ją do roli punktu widokowego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Zmieniono wówczas elementy konstrukcyjne, m.in. wprowadzono nowe podziały międzykondygnacyjne, żelbetowe stropy lub pomosty, schody i nowe przykrycie budynku. Trzy lata później, w miejscu po zasypanej komorze turbin, zbudowano niski pawilon handlowy, który nieco zniekształcił bryłę budowli.

Obecnie wieża, po kompleksowym remoncie w 2012 r., pełni funkcje muzealne, mieści kawiarnię i służy jako doskonały punkt widokowy. W 2013 r. wieżę wyróżniono tytułem „Zabytek Zadbany” w konkursie ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Wieża została założona na planie prostokąta (6,20 x 8,30 m), z kanałem sklepionym biegnącym w osi poprzecznej. Nakryto ją nowym płaskim dachem betonowym z metalową, nitowaną barierą, który spełnia rolę tarasu widokowego. Pierwotnie wieża posiadała siedem kondygnacji łączonych schodami drabinowymi, dziś jedynie parter jest kryty prowizorycznie stropem. Trzy elewacje posiadają sześć małych otworów okiennych zamkniętych półkoliście, w elewacji zachodniej znajduje się otwór wejściowy zamknięty łukiem odcinkowym oraz trzy prostokątne dawne otwory drzwiowe prowadzące do nieistniejącego obecnie budynku młyna. Na elewacji wschodniej można dostrzec relikt żeliwnego koła pasowego. We wnętrzu znajdziemy cztery poziomy użytkowe, ze współczesnymi stropami i żelbetowymi schodami, a na ścianach wewnątrz widać czytelne poziomy dawnych stropów. Wieżę w dolnej partii wymurowano z cegły ceramicznej, o wiązaniu gotyckim, natomiast w górnej części cegłę ułożono w sposób mniej staranny w wiązaniu blokowych, co wskazuje na dwie fazy budowy zabytku.

Ciekawostki

Przez stulecia powszechnie uważano, że twórcą fromborskiego wodociągu był sam Mikołaj Kopernik. Choć astronom interesował się hydrotechniką, badania naukowe to wykluczyły – Kopernik zmarł w 1543 r., czyli blisko 30 lat przed powstaniem wieży. Pamiątką po tej legendzie pozostaje jednak nazwa zasilającego wieżę kanału (Kanał Kopernika).

Odwiedzając dziś wieżę, można zobaczyć w pełni sprawną, zrekonstruowaną makietę dawnego mechanizmu czerpakowego, która obrazuje, jak bez użycia energii elektrycznej transportowano wodę pod górę.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Obiekty historyczne i muzealne#Frombork