Szlak Kopernikowski

Zamek biskupów warmińskich w Ornecie

Zamek biskupów warmińskich w Ornecie

Pobierz aplikację mobilnąZobacz mapęOdwiedź miejsca
K
← Wróć do listy miejsc

Zamek biskupów warmińskich w Ornecie

Zamek biskupów warmińskich w Ornecie

Orneta, Orneta, lidzbarski

Zamek biskupów warmińskich w Ornecie

Zamek biskupi (rozebrany) w Ornecie

Informacje ogólne

Nieistniejący dziś zamek biskupów warmińskich w Ornecie jest jednym z najmniej znanych obiektów na mapie dawnego Dominium Warmińskiego. Był średniowieczną warownią obronno-rezydencjonalną, wzniesioną w stylu gotyku ceglanego, a w późniejszych wiekach silnie zbarokizowaną. Przez stulecia stanowił centrum administracyjne komornictwa orneckiego, będąc symbolem władzy kościelnej i terytorialnej biskupów na tym obszarze. Obecnie na jego miejscu stoi budynek Szkoły Podstawowej nr 1.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zamek był usytuowany w północno zachodniej części średniowiecznego układu urbanistycznego miasta, na skarpie nad rzeką Drwęca Warmińska. W średniowieczu zamek znajdował się na granicy miasta – z jednej strony była skarpa i dolina Drwęcy, z drugiej zabudowa miejska. Do zamkowego dziedzińca prowadziły dwie kluczowe arterie: ulica Zamkowa (biegnąca z rynku) oraz ulica Kościelna (prowadząca od gotyckiej fary św. Jana Chrzciciela). Współcześnie na fundamentach zamku wznosi się budynek Szkoły Podstawowej nr 1 pod adresem ul. Zamkowa 26.

Historia

Warownię w Ornecie zbudowano prawdopodobnie przed 1315 r. za czasów biskupa Eberharda z Nysy (ok. 1250–1326), który był jego fundatorem. Około 1340 r. zamek został rozbudowany i przeznaczony na siedzibę biskupa. Założenie ograniczone było od północy skarpą, od południa ulicą tranzytową zakończoną Bramą Dolną (Łazienną). Mury obwodowe wyposażone były w trzy baszty umieszczone w kurtynie zachodniej. Początkowo na dziedzińcu zlokalizowano pojedynczy, murowany, trójkondygnacyjny budynek zamkowy, z którym sąsiadowała wieża. Najważniejszy moment w historii obiektu nastąpił w latach 1341–1349, kiedy to biskup Herman z Pragi (ok. 1280-1349) przeniósł tu z Braniewa główną stolicę diecezji. Przez niespełna dekadę Orneta była sercem Świętej Warmii.

Po przeniesieniu w 1350 r. przez biskupa Jana z Miśni (1300-1355) siedziby biskupiej do Lidzbarka Warmińskiego, zamek służył jako siedziba zarządcy dóbr kościelnych (komornika). Ściągał on czynsze i daniny od sołtysów oraz dbał o stan obwarowań miejskich. Dochody zapewniały także dwa młyny, tartak, folusz i folwark znajdujący się na północny-zachód od miasta. Mieszczanie orneccy byli obciążani uciążliwymi świadczeniami na rzecz biskupa sprzyjającego Krzyżakom. Te czynniki stały się jednym z powodów ich przystąpienia do Związku Pruskiego. Właśnie w Ornecie odbył się w 1454 r. zjazd przedstawicieli miast warmińskich. Zbuntowani mieszczanie zdobyli wówczas i splądrowali zamek oraz młyn biskupi. W następnym roku, podczas polsko-krzyżackiej wojny tzrynastoletniej, zamek znalazł się pod kontrolą rycerzy najemnych Związku Pruskiego (stojących po stronie polskiej), a wojska zakonu krzyżackiego nie zdołały zdobyć Ornety dzięki silnym obwarowaniom miejskim. W 1460 r. mieszczanie oddali Ornetę sprzyjającemu Polsce biskupowi Pawłowi Legendorfowi (ok. 1410–1467).

Mimo, że po II pokoju toruńskim (1466) cała Warmia przeszła pod panowanie Polski, to o Ornetę toczyły się walki aż do 1525 r. W czasach autonomii Warmii w ramach Rzeczpospolitej Obojga Narodów, właściciele zamku, czyli biskupi warmińscy Szymon Rudnicki (1552–1621) oraz Teodor Andrzej Potocki (1664–1738) dokonali odbudowy rezydencji. Ten ostatni wystawił od zachodu barokowy dom sięgający okrągłej baszty południowo-zachodniej. Biskup Jan Krzysztof Szembek (1680–1740) był inicjatorem kolejnej barokowej przebudowy zamku.

Natomiast po I rozbiorze Polski i przejęciu Warmii przez Prusy (1772) zamek popadł w zapomnienie i ostatecznie władze pruskie postanowiły go rozebrać. Pierwsze prace rozbiórkowe rozpoczęto około 1806 r., wyburzając mury obronne. W drugiej połowie XIX w. rozebrano skrzydła mieszkalne zamku, a na fundamentach wzniesiono gmach szkolny, który pełni te funkcje do czasów obecnych.

Dzisiaj jedyną materialną pozostałością po zamku są piwnice z gotyckimi sklepieniami (kolebkowymi i krzyżowo żebrowymi), które znajdują się w budynku szkolnym i służą dzieciom za szatnie. Budynek szkoły można zobaczyć z zewnątrz – teren jest dostępny, choć zamek pozostał tylko w pamięci mieszkańców.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Zamek był wzniesiony z cegły na kamiennych fundamentach. Układ planu był nieregularny, zbliżony do pięcioboku lub trapezu, co było podyktowane ukształtowaniem terenu (skarpa nad Drwęcą). Od strony miasta zamek otaczał mur obronny z bramą, a dalej trzy baszty umieszczone wzdłuż zachodniej kurtyny; jedna z baszt była cylindryczna, dwie inne czworoboczne. W obrębie murów znajdował się dziedziniec o wymiarach około 29 x 38 metrów. Na dziedzińcu znajdował się murowany, trzykondygnacyjny budynek mieszkalny (dom główny) z przylegającą wieżą. W przyziemiu mieściły się pomieszczenia gospodarcze (kuchnia, piekarnia, zbrojownia). Sale na piętrze spełniały funkcje reprezentacyjne: mieszkanie biskupa/burgrabiego, kaplica, refektarz (jadalnia). Natomiast najwyższa kondygnacja pełniła funkcje obronne (znajdowały się tam ganki wartowniczo-obronne ze strzelnicami) i magazynowe.

Oprócz samej rezydencji zamek otoczony był folwarkiem, młynami, tartakiem i warsztatem sukienniczym, co czyniło go ośrodkiem nie tylko obronnym, ale także gospodarczym. Obiekt nie był bezpośrednio połączony z miejskim obwarowaniem – miał własne, samodzielne fortyfikacje.

Ciekawostki

Szkoła Podstawowa nr 1, która powstała na ruinach warowni, jest wpisana do rejestru zabytków właśnie ze względu na kryjące się w jej fundamentach zamkowe podziemia.

Bibliografia

Nawiguj w mapiePrzejdź do modelu 3D

Model 3D

Wczytywanie modelu…

Galeria

#Zamki i fortyfikacje#Orneta