Relikty zamku biskupów chełmińskich w Lubawie

Informacje ogólne

Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie jest średniowieczną warownią wzniesioną w XIV w., pełniącą funkcję rezydencji biskupów chełmińskich oraz ważnego ośrodka administracyjnego diecezji. Obiekt ten był świadkiem burzliwych dziejów regionu, w tym konfliktów polsko-krzyżackich oraz przemian religijnych związanych z okresem reformacji. Ruiny zamku zostały częściowo zagospodarowane i zaadaptowane na potrzeby Centrum Aktywności Społecznej, które obecnie funkcjonuje na terenie dawnej warowni.

Położenie geograficzne

Zamek usytuowany jest we wschodniej części miasta, na terenie wyznaczonym przez ulice Jagiellońską, Kupnera i Biblii Gutenberga. Znajduje się na wzniesieniu uformowanym pomiędzy rzekami Sandelą i Jesionką, na obszarze historycznej ziemi chełmińskiej.

Historia

Budowę murowanego zamku rozpoczęto na początku XIV w. z inicjatywy biskupa Hermana z Pryzny (władał diecezją chełmińską w latach 1303-1311), a prace kontynuowali jego następcy mimo przerw i trudności, w tym najazdu litewskiego w 1330 r. Zamek stopniowo rozbudowywano – początkowo powstało skrzydło południowe, a do końca XIV w. wzniesiono również skrzydła wschodnie i północne. Budowla była trzykondygnacyjna i podpiwniczona. Już w XIV stuleciu obiekt stał się główną rezydencją biskupów chełmińskich.

Obiekt uzyskał swój ostateczny – typowy dla rezydencjonalnych zamków – kształt za rządów biskupa Arnolda Stapela (Stapila, 1402–1416). Był to czteroskrzydłowy kompleks z niewielkim wewnętrznym dziedzińcem i wejściem w zachodnim skrzydle, czyli umiejscowionym od strony miasta. Mury obwodowe obejmowały obszar o wymiarach około 71 x 74 m, zaś powierzchnia zamku właściwego wynosiła ok. 2600 m2. Narożniki zamku były wzmocnione smukłymi, czworobocznymi wieżyczkami, częściowo wysuniętymi przed lico murów.

Po zachodniej stronie zamku znajdowało się podzamcze, oddzielone od niego fosą szeroką na ok. 20 m, nad którą przerzucono most zwodzony. Obszar ten miał kształt nieregularnego pięcioboku i był otoczony ceglanym murem obronnym. Zabudowę podzamcza tworzyły liczne obiekty gospodarcze, wzniesione głównie w konstrukcji drewnianej i szachulcowej, a także studnia.

Przed wojną trzynastoletnią wzmocniono system obronny zamku. Świadczy o tym m.in. pobudowana w jego północno-wschodnim narożniku półkolista basteja, składająca się z dwóch poziomów tarasów ogniowych. Po pokoju toruńskim w 1466 r. Lubawa, leżąca na terytorium, które wcześniej wchodziło w skład państwa zakonu krzyżackiego, znalazła się w granicach Królestwa Polskiego.

W XV w. na zamku odbywały się sądy konsystorskie oraz wystawiano różnego rodzaju dokumenty biskupie. Znajdowała się tam również kaplica, w której biskupi chełmińscy udzielali święceń oraz sprawowano funkcje liturgiczne, W XVI i XVII w. zamek pozostawał ważnym ośrodkiem władzy kościelnej, związanym z działalnością wybitnych biskupów i humanistów. Bywali tu również Mikołaj Kopernik i Joachim Retyk (1514-1574).

W pierwszej połowie XVII w. – za rządów diecezją Jakuba Zadzika (1582-1642) i Jana Lipskiego (1589-1641) – przeprowadzono przebudowę, w wyniku której część zamku została przekształcona w reprezentacyjną rezydencję barokową. Jej dominantą stała się ośmioboczna wieża zegarowa, wznosząca się na wysokość ponad 60 m i zwieńczona barokowym hełmem. Również wnętrza tego skrzydła otrzymały barokowy wystrój. Od tego momentu starszą, gotycką część obiektu zaczęto określać mianem „starego zamku”.

W XVIII w. obiekt stopniowo popadał w ruinę. Po zajęciu tych ziem przez Prusy w 1772 r. i przeprowadzeniu sekularyzacji majątków kościelnych zamek w Lubawie utracił swoją dotychczasową funkcję i przestał być siedzibą biskupów chełmińskich. Od tego momentu rozpoczął się jego szybki proces degradacji. Źródła inwentarzowe ukazują stopniowe wyludnianie obiektu oraz systematyczne ubożenie jego wyposażenia, przejawiające się m.in. zmniejszającą się liczbą okien i pieców. Ostatnim biskupem, który rezydował w Lubawie, był Andrzej Ignacy Baier (1712-1785), po którego śmierci kolejni zwierzchnicy diecezji przenieśli swoje siedziby do Chełmży lub innych ośrodków. Następca Baiera, Karol von Hohenzollern-Hechingen (1732-1803), nie zamieszkiwał już zamku lubawskiego, a przebywając głównie w Oliwie, podjął decyzję o rozbiórce części zabudowań. Dalsze zniszczenia przyniósł pożar wywołany uderzeniem pioruna w zamkową wieżę w 1813 r. Ostatecznie, w 1826 r., na polecenie władz pruskich przystąpiono do rozbiórki ruin.

Po likwidacji zabudowań teren dawnego zamku został przekształcony w ogród. Jedynie niektóre piwnice północnego skrzydła były jeszcze przez pewien czas wykorzystywane jako magazyny. Z niegdyś okazałej rezydencji biskupów chełmińskich przetrwała jedynie wyniesiona platforma otoczona fragmentami murów obwodowych, z widocznymi reliktami ścian oraz kamiennym obramieniem dawnego portalu.

Zabytek

Systematyczne badania archeologiczne na terenie zamku biskupów chełmińskich w Lubawie rozpoczęto w 1983 r. i prowadzono je z przerwami przez kolejne lata. Ich celem było rozpoznanie układu przestrzennego zamku, ustalenie faz jego rozbudowy oraz zabezpieczenie zachowanych reliktów architektonicznych. W trakcie wykopalisk odsłonięto fundamenty murów obwodowych, pozostałości czteroskrzydłowej zabudowy zamku głównego, elementy bram i mostów zwodzonych, a także relikty wież narożnych i umocnień obronnych. Odkryto również ślady podzamcza, w tym fragmenty murów, fosy oraz zabudowy gospodarczej.

W związku z planami przystosowania przestrzeni zamkowych do funkcji użyteczności publicznej w latach 2015-2016 przeprowadzono kompleksowe badania georadarowe, archeologiczne i architektoniczne, które stały się podstawą do opracowania docelowego projektu budowlanego. Prace budowlane trwały od lipca 2018 r. do września 2020 r. Realizacja projektu objęła szeroko zakrojone działania rewitalizacyjne na terenie ruin zamku, w tym prace archeologiczno-konserwatorskie ukierunkowane na zabezpieczenie i zachowanie cennego zabytku. Dzięki nim przywrócono użytkową funkcję zachowanym piwnicom dawnego zamku biskupów chełmińskich w części południowej, wschodniej oraz fragmentarycznie północnej. Odpowiednio zabezpieczone podziemia oraz parter nowo odtworzonej zabudowy zostały przystosowane do działalności społecznej i kulturalnej. Nad piwnicami, w południowej i wschodniej części założenia, wzniesiono dwa skrzydła obiektu przeznaczone na potrzeby funkcjonowania Lubawskiego Centrum Aktywności Społecznej, które obecnie funkcjonuje w tym miejscu. Teren otacza wyremontowany zewnętrzny pas murów obronnych, określany jako mur parchamowy.

Bibliografia

• Bałdowski Jan, "Warmia i Mazury. Mały przewodnik", Warszawa 1977, s. 136.
• Bieszk Janusz, "Zamki państwa krzyżackiego w Polsce", Warszawa 2010, s. 59-61.
• Czubiel Lucjan, "Zamki Warmii i Mazur", Olsztyn 1986, s. 42-45.
• Grążawski Kazimierz, "Ziemia lubawska na pograniczu słowiańsko-pruskim w VIII-XIII w. Studium nad rozwojem osadnictwa", Olsztyn 2009, s. 196.
• Haftka Mieczysław, "Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów", Malbork-Płock 1999, s. 160-164.
• Kaczyński Bartłomiej, Mackiewicz Adam, Zduńska Iwona, "Badania archeologiczne Zamku Biskupów Chełmińskich w Lubawie w latach 2015-2016", w: "Materiały do Archeologii Warmii i Mazur", red. Sławomir Wadyl, Maciej Karczewski, Mirosław Hoffman, t. 2, Warszawa-Białystok-Olsztyn 2018, s. 343-358.
• Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan, "Leksykon zamków w Polsce", red. Leszek Kajzer, Warszawa 2001, s. 277.
• Liek Gustav, "Miasto Lubawa w Prusach Zachodnich z uwzględnieniem Ziemi Lubawskiej", red. Andrzej Radzimiński, tłum. Liliana Lewandowska, Lubawa 2016, s. 109-121.
• "Lubawa. Dzieje miasta i regionu", red. Kazimierz Grążawski, Lubawa 2016, s. 113-120, 158-159, 373.
• "Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu", oprac. Krystyna Porębska, współpr. Maksymilian Grzegorz, red. Marian Biskup, Wrocław i in. 1971, s. 68-69.
• Sypek Agnieszka, Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne od Malborka do Torunia", Warszawa 2004, s. 86-87.
• Sypek Robert, "Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego", cz. 2: "Pomezania, Ziemia Sasińska i Ziemia Lubawska", Warszawa 2000, s. 120-121.
• Śliwiński Józef, "Lubawa. Z dziejów miasta i okolic", Olsztyn 1982, s. 53-54, 116.
• Tarasewicz Hanna, Tarasewicz Stanisław, "Zamki, pałace i inne zabytki na Mazurach i Warmii. Przewodnik po skarbach Mazur, Warmii i Malborka", Kętrzyn 2000, s. 108-109.
• Wagner Adam, "Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w.", t. 1, Warszawa 2019, s. 866-868.
• Wasik Bogusz, "Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej (od XIII do XV wieku)", Toruń 2016, s. 108-111, 310-312.
• Woźniak Ryszard, "Fortyfikacje w dawnych Prusach Królewskich w pierwszej połowie XVII wieku", Warszawa 1974, s. 59-61.
• "Zamek w Lubawie. Dawniej i dziś", red. Leszek Kajzer, Lubawa 2001.
• "Ziemia Lubawska. Przewodnik po zabytkach", [Rybno ok. 2015], s. 52-53.