Zamek Biskupów Warmińskich w Lidzbarku Warmińskim

Informacje ogólne

Zamek w Lidzbarku Warmińskim, nazywany „Wawelem Północy”, to gotycka warownia i rezydencja biskupów warmińskich wzniesiona w średniowieczu (XIV w.), zachowana w bardzo dobrym stanie. Od kilku dekad pełni funkcję oddziału Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. W 2018 r. zabytek otrzymał tytuł „Pomnik Historii”.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zamek stoi na wyniosłym cyplu otoczonym przez rozlewiska rzek Łyny i Symsarny, w mieście będącym przez kilkaset lat stolicą biskupstwa warmińskiego. Budynek znajduje się na placu Zamkowym 1.

Historia

Obszar dzisiejszego Lidzbarka Warmińskiego był pierwotnie zasiedlony przez plemię pruskie Warmów. Na terenie obecnego miasta istniało pruskie grodzisko nad rzeką Łyną – strategiczne miejsce kontrolujące szlaki wodne i lądowe. Po rozpoczęciu zasiedlania ziem pruskich przez zakon krzyżacki teren Warmii został oddany po 1243 r. we władanie biskupom warmińskim jako dominium biskupie z dużą autonomią. Pierwsza wzmianka o Lidzbarku (niem. Heilsberg) pochodzi z 1248 r. Siedziba biskupia była pierwotnie w Braniewie, jednak zagrożenie ze strony Prusów skłoniło do przeniesienia jej w bezpieczniejszą i bardziej centralną lokalizację.

Decyzję o wzniesieniu nowej, murowanej rezydencji biskupiej w Lidzbarku podjął biskup Jan z Miśni (1350–1355). Główne prace prowadzono za biskupów: Johannesa I Stryprocka (1355–1373) – ukończenie zasadniczego zrębu budowli, powstanie skrzydeł mieszkalnych oraz Henryka Sorboma (1373–1401) – zakończenie budowy, wyposażanie wnętrz, wzniesienie wieży i kaplicy zamkowej.

Zamek szybko stał się centrum duchowym, administracyjnym i politycznym Warmii. Po II pokoju toruńskim (1466), kończącym trzynastoletnią wojnę polsko-krzyżacką, Warmia weszła pod zwierzchność Korony Polskiej, zachowując autonomię biskupią. Zamek stał się więc polską rezydencją kościelną o randze pierwszorzędnej. W XVI w. na zamku przebywali m.in.: Łukasz Watzenrode (1489–1512) – wuj Mikołaja Kopernika, jeden z najważniejszych biskupów warmińskich; Jan Dantyszek (1537–1548) – poeta, dyplomata, członek renesansowej elity europejskiej; Stanisław Hozjusz (1551–1579) – jeden z przywódców kontrreformacji, późniejszy kardynał. Za jego czasów zamek był ośrodkiem kontaktów dyplomatycznych ze Stolicą Apostolską i dworami europejskimi.

Najprawdopodobniej w latach 1495–1496 oraz 1503-1512 przebywał na zamku biskupim w Lidzbarku Warmińskim najsłynniejszy kanonik kapituły fromborskiej – Mikołaj Kopernik (1473-1543). W lidzbarskim zamku Kopernik napisał zarys swojego dzieła pt. Komentarzyk o hipotezach ruchów niebieskich. Tu także dokonał przekładu z greki na łacinę dzieła Teofilakta Symokatty Listów obyczajowych, sielskich i miłosnych. Zachowały się źródła ukazujące Kopernika także jako lekarza. Najlepiej udokumentowany okres przypada na początek XVI w., kiedy to po powrocie ze studiów we Włoszech zamieszkał na dworze wuja biskupa Łukasza Watzenrodego, rezydującego w Lidzbarku Warmińskim. Kopernik objął wówczas funkcję sekretarza i osobistego lekarza biskupa. Watzenrode zmagał się z licznymi przewlekłymi chorobami, m.in. bólem stawów i podagrą, dlatego opieka medyczna była niezbędnym elementem pracy Kopernika. Towarzyszył mu podczas podróży, wizyt kapitulnych oraz w codziennym życiu na zamku. Po śmierci Watzenrodego Kopernik nie pełnił już stałej funkcji lekarza biskupiego, jednak był jedynym wykształconym medykiem na Warmii i pozostawał w gotowości do udzielania pomocy. Biskup Fabian Luzjański (1512–1523), schorowany w ostatnich latach rządów, korzystał z jego porad i konsultacji lekarskich. Źródła historyczne sugerują, że Kopernik był wzywany do chorego biskupa zwłaszcza w latach 1520–1523, kiedy stan zdrowia Luzjańskiego uległ znacznemu pogorszeniu. Kolejni biskupi: Maurycy Ferber (1523–1537) i Jan Dantyszek regularnie korzystali z wiedzy medycznej Kopernika, jednak były to porady korespondencyjne, a leczenie odbywało się najczęściej na odległość. Najbliższym medycznym podopiecznym Kopernika został kanonik i późniejszy biskup Tiedemann Giese (1549–1550), którego leczył przez ponad 40 lat od końca XV w. do swojej śmierci w 1543 r.

W XVI i XVII w. kolejni biskupi warmińscy bardzo dbali o swój zamek. W XVII w. biskup Jan Stefan Wydżga (1659–1679) dobudował do gotyckiej, zimnej i starej już budowli, tzw. Pałac Biskupi, który jednak nie zachował się do dzisiaj. Rozbudowa miała charakter barokowy – powstały nowe pomieszczenia mieszkalne, ogrody, oranżerie i bastiony obronne. Pomimo wojen szwedzkich, zamek wyszedł z nich stosunkowo mało zniszczony dzięki neutralnej polityce biskupów.

W okresie oświecenia biskup Adam Stanisław Grabowski (1741–1766) zmodernizował przedzamcze i wybudował tam letnią rezydencję, zwaną potem od jego nazwiska Pałacem Grabowskiego. Dzisiaj mieści się tam Hotel Krasicki. Najbardziej jednak znanym i najlepiej udokumentowanym okresem w dziejach zamku jest epoka ostatniego biskupa polskiego Ignacego Krasickiego (1766–1795). Zamek stał się wówczas ośrodkiem kultury, literatury i nauki, odwiedzanym przez uczonych i artystów. Powstały nowe aranżacje wnętrz, biblioteka, zbiory sztuki. Krasicki urządził również ogrody krajobrazowe. Z tego czasu pochodzi duża część zachowanego wystroju rezydencjonalnego.

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. Warmia została włączona do Prus. Biskupi warmińscy stracili władzę świecką, a zamek przestał pełnić funkcję centrum administracyjnego. Rezydencja stopniowo podupadała, część wnętrz adaptowano na magazyny i biura. Dopiero w połowie XIX w. rozpoczęły się pierwsze prace konserwatorskie, a zamek zaczęto doceniać jako perłę gotyku. W latach 1902–1911 przeprowadzono wielki program restauracji pod kierunkiem niemieckich konserwatorów (odtworzenie krużganków, rekonstrukcje sklepień, badania archeologiczne).

Zamek podczas II wojny światowej nie został poważnie zniszczony, dzięki czemu zachował duży stopień autentyczności. Po 1945 r. przeszedł na własność państwa polskiego i został przekazany na potrzeby Muzeum Warmii i Mazur. Od lat 90. XX w. prowadzono duże programy konserwatorskie: oczyszczanie elewacji, rekonstrukcję polichromii, badania archeologiczne, remonty krużganków i kaplicy. W ostatnich latach, począwszy od 2006 r., prowadzono szerokie badania nad polichromiami zamkowymi, które zakryte wieloma warstwami malarskimi, zachowały się w oryginale z XIV w. W trakcie prac odsłonięto i zbadano około 140 różnych inskrypcji i rysunków na polichromowanych ścianach krużganków. W 2018 r. zamek otrzymał tytuł Pomnika Historii, co podkreśliło jego status jako jednego z najważniejszych zabytków średniowiecznych w Polsce.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie

Zamek jest budowlą ceglaną w stylu gotyckim, zbudowaną na planie kwadratu o boku długości 48,5 m, z wewnętrznym dziedzińcem, wysokimi skrzydłami i wieżami obronnymi. Zachowały się piwnice, sale reprezentacyjne, refektarz i inne oryginalne wnętrza średniowieczne. Kaplica zamkowa pochodzi z XIV w. i jest wartościowym przykładem gotyckiej architektury i sztuki sakralnej, bowiem posiada późnośredniowieczne elementy budowlane oraz ślady polichromii i wyposażenia sakralnego. Kaplica odgrywała rolę liturgiczną dla rezydencji biskupiej i była bogato wyposażona (ołtarze, elementy rzeźbiarskie); część wyposażenia i detali artystycznych prezentowana jest obecnie w zbiorach muzealnych. W zamku zachowały się lub zgromadzono zbiory muzealne obejmujące meble, malarstwo, rzemiosło artystyczne, militaria i dokumenty związane z biskupstwem oraz życiem rezydencji. Reprezentacyjne sale (np. refektarz) są wykorzystywane na ważne ekspozycje muzealne.

Przed wejściem do zamku wysokiego należy zwróć uwagę na system fos i mostów – to jeden z najlepiej zachowanych układów wodnych średniowiecznej Warmii. Przedzamcze kiedyś tętniło życiem gospodarczym (stajnie, magazyny, warsztaty). Dziś część budynków pełni funkcje muzealne i administracyjne. Na przedzamczu mieści się też studnia zamkowa – oryginalna, średniowieczna, stanowiąca jedyne źródło wody wewnątrz zamku. Na fasadach skrzydeł zamkowych zachowały się detale gotyckie, m.in. blendy i fryzy.

Dziedziniec główny (wewnętrzny) jest sercem zamku i unikatem architektonicznym w Polsce. Wyróżniają go gotyckie, dwukondygnacyjne krużganki kryte sklepieniami kryształowymi i krzyżowo-żebrowymi, z ostrołukowymi arkadami wspartymi na granitowych filarach, które jako jedyne przetrwały w oryginalnym stanie.

W letnim sezonie można wejść na basztę i mury obronne, a także odbyć spacer po tarasach i ogrodach na dawnym zboczu zamkowym.

Jednym z najcenniejszych miejsc jest kaplica zamkowa w skrzydle północnym. Warto zwrócić uwagę na: gotyckie sklepienie żebrowe – proste, ale eleganckie, typowe dla budowli sakralnych Warmii XIV w.; ślady polichromii – w niektórych miejscach widoczne jest pierwotne malarstwo ścienne; emporę – przeznaczoną dla biskupa uczestniczącego w liturgii.

Skrzydło południowe pełniło funkcje reprezentacyjne. To najbardziej okazała część zamku. Znajduje się tu Wielki Refektarz, czyli dawna sala jadalna i przestrzeń spotkań – jedna z najpiękniejszych gotyckich sal na Warmii z imponującym sklepieniem gwiaździstym i gotyckimi polichromiami przedstawiającymi poczet biskupów warmińskich. Równie ciekawa jest Sala Kapitulna – miejsce obrad kapituły warmińskiej z biskupem.

Skrzydło wschodnie pełniło niegdyś funkcje gospodarcze. Dziś mieszczą tu głównie ekspozycje muzealne. Najciekawsze zachowane elementy to kuchnie średniowieczne – często wskazywane jako jedne z najlepiej zachowanych w Polsce (ogromne paleniska, przewody kominowe, zrekonstruowane narzędzia), a także piwnice i magazyny żywności – solidne wnętrza z żebrowymi sklepieniami.

Część mieszkalna zamku mieściła się w skrzydle zachodnim. Warto tu zwróć uwagę na komnatę biskupią – choć wyposażenie jest rekonstrukcją, układ wnętrza zachowuje oryginalny charakter; pokój audiencyjny – miejsce, w którym biskup przyjmował gości i pełnił rolę „księcia-biskupa”; detale stolarki – drzwi, zamki, okucia i motywy heraldyczne.

Bibliografia

• Borodij Eugeniusz, "Lidzbark Warmiński na dawnych kartach i fotografiach", Lidzbark Warmiński 2008.
• Cygański Janusz i in., "Zamek malowany: ratunkowe prace konserwatorskie krużganków zamku lidzbarskiego", Olsztyn 2011.
• "Dzieje budowlane zamku biskupów w Lidzbarku Warmińskim", red. Andrzej Rzempołuch, Olsztyn 2016.
• Garniec-Jackiewicz Małgorzata, Garniec Mirosław, "Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach: Powiśle, Warmia, Mazury", Olsztyn 2006.
• Jodkowski Marek, Próby zagospodarowania lidzbarskiego zamku w pierwszej połowie XIX w., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2022, nr 3, s. 362–378.
• "Kaplica na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Dzieje, architektura, fundacje artystyczne, konserwacja i restauracja", red. Andrzej Rzempołuch, Olsztyn 2010.
• "Konserwacja i restauracja XVI-wiecznego zamku w Lidzbarku Warmińskim: perły architektury gotyckiej w Polsce", wyd. Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn 2016.
• Kozarzewski Marcin, Żankowski Ryszard, Szweda Adam, "Polichromie krużganków zamku w Lidzbarku Warmińskim", Olsztyn 2016.
• Lidzbark Warmiński, https://zamkigotyckie.org.pl/czlonek/lidzbark-warminski/, [dostęp: 1.09.2025].
• "Lidzbark Warmiński w wieku Oświecenia", wyd. S. Achremczyk, Lidzbark Warmiński 2015.
• "Mikołaj Kopernik w zamku biskupów w Lidzbarku Warmińskim: materiały po konferencji „Astronomiczne dokonania Mikołaja Kopernika podczas pobytu w zamku biskupów w Lidzbarku Warmińskim”, Zamek w Lidzbarku Warmińskim, Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, 22 października 2020 roku", Białystok 2020.
• Polak Katarzyna, Kuczykowski Korneliusz, Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim: prace konserwatorskie elewacji i piwnic, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, t. 9, 2017, s. 118–39.
• Radtke Edward, "Rezydencja Lidzbarska biskupów warmińskich", Olsztyn 2010.
• Wółkowski Wojciech, "Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim. Dzieje budowlane i problemy konserwatorskie", Olsztyn 2016.
• Zamek w Lidzbarku Warmińskim, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Zamek_w_Lidzbarku_Warmi%C5%84skim, [dostęp: 1.09.2025].