Zamek kapituły warmińskiej w Pieniężnie

Informacje ogólne

Zamek kapituły warmińskiej w Pieniężnie (ruiny) to gotycka siedziba kapituły warmińskiej w północno-wschodniej Polsce, wzniesiona w XIV w. jako ośrodek administracji dóbr kapituły i rezydencja burgrabiego. Obiekt zachował fragmenty głównego domu mieszkalnego oraz piwnice sklepione gotycko; od 1945 r. jest w stanie ruiny.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zamek stoi na wyniesieniu nad doliną rzeki Wałszy, w północno-zachodniej części rynku miejskiego, przy ul. 1 Maja 13.

Historia

Na wzgórzu nad rzeką Wałszą, w północno-zachodniej części Pieniężna, pierwotnie znajdował się pruski gród Melcekuke (Mehlsack, Melzak), będący ośrodkiem plemienia Warmów i miejscem kultu oraz władzy lokalnej. Nazwa mogła oznaczać „gaj podziemnych mocy”. W 1251 r. gród został zdobyty przez Krzyżaków i przekazany pierwszemu biskupowi warmińskiemu Anzelmowi (ok. 1210-1278). Kiedy w 1260 r. biskup Anzelm utworzył do pomocy w zarządzaniu biskupstwem kapitułę, jego następca biskup Henryk Fleming (1230-1300) po 1288 r. przekazał jej pod zarząd obszar melzacki (oprócz fromborskiego i olsztyńskiego).

Zamek wzniesiono w pierwszej połowie XIV w. jako murowaną siedzibę administracyjną kapituły. Powstał na naturalnie obronnym cyplu nad Wałszą, którego strome skarpy od północy i zachodu utrudniały dostęp potencjalnym najeźdźcom. Założenie miało plan trapezu z czworobocznym dziedzińcem. Pierwszym budynkiem było skrzydło zachodnie mieszkalne, do którego później dobudowano kolejne skrzydła. Zamek był połączony z murami miejskimi Pieniężna, bez fosy i wieży głównej. Jako siedziba kapitulna pełnił funkcje administracyjne, sądowe i wojskowe.

W wyniku polsko-krzyżackiej wojny głodowej w 1414 r. zamek i miasto spaliły wojska polsko-litewskie. Odbudowa była dla zamku korzystna – przyniosła jego rozbudowę i powstanie czteroskrzydłowego czworoboku. Skrzydło mieszkalne nadbudowano do trzech kondygnacji, nowe skrzydła były jednopiętrowe. Dziedziniec pozostawał centralnym elementem kompleksu.

W czasie polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej w 1454 r. miasto i zamek, za zgodą kanoników, poddały się wojskom krzyżackim pod dowództwem wielkiego szpitalnika i komtura elbląskiego Henryka von Plauena (1370-1429), za co w 1455 r. zostały zniszczone przez wojska Związku Pruskiego. Po zawarciu II pokoju toruńskiego w 1466 r. Pieniężno z całą Warmią przeszło pod panowanie Królestwa Polskiego.

Najbardziej znanym mieszkańcem zamku w Pieniężnie był Mikołaj Kopernik, który jako administrator dóbr kapituły warmińskiej w latach 1517–1519 wielokrotnie przebywał na zamku Prowadził wówczas częste wizyty w ramach inspekcji i lokacji wsi, a od października 1518 do marca 1519 r. mieszkał tutaj na stałe. W tym czasie prowadził kontrolę nad majątkami kapituły i wykonywał obowiązki administracyjne.

Kiedy w 1525 r. ostatni mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern (1490-1568) złożył hołd królowi polskiemu i zsekularyzował zakon, Pieniężno znalazło się w Księstwie Pruskim, jako lennie polskim. W latach 1589–1599 zarządcą zamku był książę Siedmiogrodu Andrzej Batory (1563-1599), bratanek króla polskiego Stefana Batorego (1533-1586). Jego działalność związana była z powojenną odbudową i utrzymaniem warowni w dobrym stanie administracyjnym.

Podczas kolejnej wojny, tym razem ze Szwedami, w 1626 r., zamek został spalony i częściowo zburzony. Remonty w kolejnych latach przyniosły gruntowne zmiany architektoniczne: sklepienia gotyckie zastąpiono drewnianymi, belkowymi stropami z barwnymi polichromiami; w południowej części skrzydła zachodniego położono profilowane stropy, a na belkach pojawiły się napisy (m.in. „Anno 1674”). Ponadto wstawiono kominki, ostrołukowe okna zastąpiono prostokątnymi, a budynek otynkowano. Szczyty zamku przekształcono w stylu manierystycznym, a na stokach wokół zamku rozwinięto ogrody i sady.

Ten rozwój został zatrzymany w 1772 r., kiedy zamek wraz z miastem i całą Warmią przeszedł pod władzę króla pruskiego. Ze względu na zły stan techniczny rozebrano skrzydło wschodnie i południowe. Pozostałe skrzydła przebudowano na potrzeby pruskiej administracji i sądu. Na początku XX w. wprowadzono kolejne modernizacje: obniżono stropy, wstawiono nowe okna i utworzono dodatkowe kondygnacje magazynowe. W latach 20. XX w. w zamku mieściła się szkoła, a następnie muzeum regionalne.

Podczas zimowej ofensywy Armii Czerwonej w 1945 r. obiekt zamkowy został częściowo zniszczony i pozostał przez lata w ruinie. 15 maja 1977 r. rozpoczęto odgruzowywanie obiektu w ramach czynu społecznego, w którym uczestniczyli uczniowie i mieszkańcy miasta. W 1980 r. ruszyły prace remontowe z planami utworzenia Muzeum Pieniężna i Ziemi Warmińskiej. Projekt przewidywał też ulokowanie biblioteki i archiwum w części ekspozycyjnej zamku, przeniesienie części zbiorów Muzeum Misyjno-Etnograficznego, a w drugim skrzydle otworzenie hotelu, restauracji i kawiarni. Plany te nie zostały zrealizowane. W 2000 r. obiekt stał się własnością prywatną, jednak brak prac konserwatorskich doprowadził do degradacji. Władze gminy podjęły działania prawne, aby zamek odzyskać.

Do dzisiaj zachowało się głównie skrzydło zachodnie, którego wnętrza uległy dewastacji, a średniowieczne okna zastąpiono prostokątnymi. Ze skrzydła północnego przetrwały ruiny i gotyckie piwnice. Zamek figuruje w rejestrze zabytków jako ruina historyczna i jest jednym z najważniejszych obiektów dziedzictwa kulturowego Pieniężna.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Architektura i wyposażenie

Zamek w Pieniężnie jest typową gotycką warownią kapitulną, zbudowaną z cegły na kamiennym fundamencie. Styl budowli jest prosty i funkcjonalny, charakterystyczny dla warmińskich siedzib administracyjno-obronnych, jednak bez wieży. Założenie miało plan trapezu z centralnym dziedzińcem. Głównym elementem był zachodni budynek mieszkalny, podpiwniczony i trzykondygnacyjny (w części północnej czterokondygnacyjny), przykryty dwuspadowym dachem i ozdobiony gotyckimi szczytami przy krótszych ścianach. Jego wymiary wynosiły około 45×11 m, natomiast po późniejszej rozbudowie w XIX-wiecznych źródłach długość głównego budynku oceniono na około 75 m przy szerokości 15,5 m.

Pierwsze piętro pełniło funkcje reprezentacyjne – w części południowej i środkowej mieściła się kaplica i refektarz, w których sklepienia najprawdopodobniej były bogato zdobione w formie układu gwiaździstego typowego także dla innych zamków i kościołów średniowiecznej Warmii. W części północnej, podzielonej na dwa poziomy, znajdowały się urzędowe komnaty mieszkalne. Najwyższe piętra wykorzystywano do celów obronnych i magazynowych, a przyziemie i piwnice pełniły funkcje gospodarcze i magazynowe. W przyziemiu, pod kaplicą i refektarzem, znajdowały się pomieszczenia sklepione krzyżowo na filarach; podobne sklepienia występowały prawdopodobnie w niższych piwnicach.

Dwukondygnacyjne skrzydło północne, przylegające do głównego domu, mieściło pomieszczenia mieszkalne i urzędnicze. Skrzydło południowe pełniło funkcje gospodarcze: w przyziemiu znajdowały się stajnie, a wyżej pomieszczenia dla służby i inne komnaty gospodarcze. Od wschodu ulokowano dodatkowe stajnie i bramę prowadzącą na podzamcze.

Do dzisiaj przetrwało głównie skrzydło zachodnie oraz fragmenty skrzydła północnego i piwnice z gotyckimi sklepieniami. Na zewnętrznych murach widać fragmenty ostrołukowych okien gotyckich. W piwnicach przetrwały sklepienia kolebkowe i krzyżowe, wspierające masywne filary. Reszta zabudowy uległa zniszczeniu lub przebudowom w kolejnych stuleciach.

Bibliografia

• Bieszk Janusz, "Zamki państwa krzyżackiego w Polsce", Warszawa 2010, s. 253–256.
• Czubiel Lucjan, "Zamki Warmii i Mazur", Olsztyn 1986, s. 67–69.
• Jackiewicz-Garniec Małgorzata, Garniec Mirosław, "Zamki państwa krzyżackego w dawnych Prusach: Powiśle, Górne Prusy, Warmia, Mazury", wyd. 2, Olsztyn 2009, s. 340–347.
• Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan, "Leksykon zamków w Polsce", Warszawa 2007, s. 374–375.
• Kujawski Wojciech, "Warmia. Kopernik. Copernicus. Szlak wędrowny", Olsztyn 2023, s. 340.
• Lewandowska Izabela, Zamki państwa krzyżackiego w północno-wschodniej Polsce po II wojnie światowej (1945–2005), w: "Zakon krzyżacki w historii, ideologii i działaniu – symbole dziejowe", red. Jan Gancewski, Olsztyn 2010, s. 209–246.
• Pieniężno – zamek kapituły warmińskiej, w: Architektura średniowiecza i starożytności, https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/pieniezno-zamek/, [dostęp: 10.05.2025].
• Zamek kapituły warmińskiej, w: Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Pieniężno, https://pieniezno.pl/artykul/140/1896/zamek-kapituly-warminskiej, [dostęp: 10.05.2025].