Zamek krzyżacki w Olsztynku

Informacje ogólne

Zamek krzyżacki w Olsztynku to gotycka budowla z XIV w., która pełniła funkcję obronną i administracyjną dla zakonu krzyżackiego. Jest jednym z nieco mniej znanych zabytków architektury obronnej na terenie dawnych Prus Wschodnich. Choć na przestrzeni wieków zamek uległ znacznym przebudowom, które zatarły jego pierwotny charakter, wciąż stanowi ważny punkt na mapie historycznej i architektonicznej regionu. Obecnie w budynku znajduje się Zespół Szkół im. Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza.

Lokalizacja / Położenie geograficzne

Zamek znajduje się na niewielkim wzniesieniu przy ul. Zamkowej 6.

Historia

Zamek powstał około połowy XIV w. jako siedziba komornictwa krzyżackiego, w pobliżu granicy komturstwa ostródzkiego z Mazowszem. Tereny te były wówczas słabo zaludnione i porośnięte puszczą, a warownia strzegła granicy i traktu handlowego z Mazowsza w głąb Prus. Inicjatorem budowy był Günther von Hohenstein (ok. 1310-1380), komtur ostródzki od 1339 r., od którego nazwiska zamek i osada przejęły nazwę. Po raz pierwszy Hohenstein odnotowano w źródłach pisanych w 1351 r., zaś w 1359 r. miasto uzyskało przywilej lokacyjny.

W 1410 r., po bitwie pod Grunwaldem, która została stoczona kilkanaście kilometrów od Olsztynka, zamek został opanowany przez mieszczan i oddany we władanie Władysława II Jagiełły. Po powrocie w ręce krzyżackie, uszkodzono go podczas wojny polsko-krzyżackiej z 1414 r. i podczas wojny trzynastoletniej (1454-1466). Podczas ostatniej wojny Zakonu z Polską, w grudniu 1519 r. Olsztynek zajęły wojska hetmana koronnego Mikołaja Firleja (zm. 1526), które po kapitulacji załogi w sile dwustu żołnierzy rozpoczęły trwającą ponad rok okupację zamku. Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w 1525 r. miasto przyłączono do Prus Książęcych, a zamek przeznaczono na siedzibę administracji książęcego starosty.

W 1651 i 1685 r. zabudowania zamkowe niszczyły pożary. W końcu XVIII w. po przebudowie urządzono w nich biura pruskiej intendentury, a następnie wyburzono część średniowiecznej zabudowy. W latach 1847-1849 pozostałości przekształcono w stylu neogotyckim i zamieniono na gimnazjum, w którym nauczał historyk Max Toeppen (1822-1893), a uczył się późniejszy laureat Nagrody Nobla Emil Adolf von Behring (1854-1917). Po zniszczeniach II wojny światowej, odbudowane fragmenty zamku włączone zostały w budynek szkolny.

Architektura / Architektura i układ przestrzenny

Warownia od osady oddzielona była niewielkim przedzamczem, którego mury łączyły się z obwarowaniami miejskimi. Rdzeń zamku składał się z czworobocznego zespołu ceglanych i drewnianych zabudowań otoczonych murem obronnym, który wydzielał czworoboczny, lekko rozszerzający się ku zachodowi dziedziniec. Główne, murowane skrzydło usytuowane było w północno – wschodniej części założenia, najdalej położonej od zabudowań miasta. Po jego przeciwnej stronie, na drugim końcu dziedzińca stał kolejny budynek, tak że oba były ustawione równolegle do siebie. Był to układ bardzo rzadki na terenie państwa krzyżackiego, spotykany głównie w zamkach biskupich (Olsztyn, Reszel). Pozostała zabudowa w Olsztynku początkowo była zapewne konstrukcji drewnianej. Główny dom wzniesiony na rzucie prostokąta o wymiarach w planie 10,7 x 28,7 m, był zapewne trójkondygnacyjny. Jego fundamenty i dolne partie murów wykonano z kamienia polnego, wyższe części z cegły. Elewacje zewnętrzne ozdobiono wypalaną cegłą zendrówką oraz podparto od południowego wschodu masywną przyporą, na której znajdował się wieloboczny wykusz prezbiterium kaplicy. Piwnice głównego domu składały się z trzech obszernych pomieszczeń przykrytych sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. W pomieszczeniu południowym oparto je na dwóch ceglanych filarach o ściętych narożach. Parter, najpewniej wzorem innych tego typu budowli, także dzielił się na trzy pomieszczenia, podobnie pierwsze piętro. Ze średniowiecznych lustracji zamku wiadomo, iż na zamku funkcjonowała kuchnia, piekarnia, zbrojownia, mieszczące się zapewne w przyziemiu, oraz spiżarnie, umieszczone najprawdopodobniej w piwnicach i na najwyższej kondygnacji magazynowo-obronnej. Reprezentacyjne piętro mieściło kaplicę, refektarz i komnatę komornika. Na wysokości piętra funkcjonował też wykusz latrynowy, podwieszony od północnego zachodu na granitowych wspornikach. Prawdopodobnie zamek posiadał wieżę bramną (być może to ją ukazano na rycinie Hartknocha z XVII w., ponad dachami zamku). Przy zamku działał również browar, słodownia, młyn i folwark. Od południowego zachodu przylegało niewielkie przedzamcze, na którym musiały być ulokowane zabudowania gospodarcze. Warownia włączona była w system obwarowań miejskich, zachowywała jednak autonomię względem miasta. W późniejszych latach zamek był wielokrotnie przebudowywany i adaptowany do różnych celów, w tym jako siedziba książęcego starosty, arsenał i magazyn.

Neogotycka przebudowa z połowy XIX w. w poważnym stopniu zatarła średniowieczny charakter zamku. Pierwotne fragmenty zachowały się w postaci murów obwodowych dawnego głównego domu (skrzydła północno-wschodniego) do wysokości pierwszego piętra, ale przekształcone zostały wszystkie otwory okienne i wejściowe. Wewnątrz przetrwały tylko piwnice z gotyckimi, krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Obecnie w przebudowanym zamku mieści się siedziba Liceum Ogólnokształcącego oraz Zespół Szkół Zawodowych im. Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza.

Bibliografia

• Bieszk Janusz, "Zamki państwa krzyżackiego w Polsce", Warszawa 2010, s. 138.
• Garniec-Jackiewicz Małgorzata, Garniec Mirosław, "Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach: Powiśle, Warmia, Mazury", Olsztyn 2006.
• Kuźniewski Bogumił, "650 lat Olsztynka", Olsztynek 2009.
• Kuźniewski Bogumił, "Olsztynek", Olsztynek 2007.
• Toeppen Max, "Historia okręgu i miasta Olsztynek", przeł. M. Sacha, Dąbrówno 2004.
• Zamek w Olsztynku, http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Zamek_w_Olsztynku, [dostęp: 10.06.2025].